موسسه انتشارات دانشگاه تهران مجله ادیان و عرفان 2228-5563 58 2 2026 01 13 A Critical Discourse Analysis of Imām Ḥusayn’s Sermonin Tuḥaf al-ʿUqūl A Faircloughian Approach تحلیل گفتمان انتقادی خطبه امام حسین(ع) در تحف‌العقول بر اساس رویکرد فرکلاف‏ 487 512 105585 10.22059/jrm.2025.404292.630687 FA وحید باصری استادیار، گروه آموزش تاریخ، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران. Journal Article 2025 10 15 The present study undertakes a critical discourse analysis of Imām Ḥusayn's sermon as recorded in Tuḥaf al-ʿUqūl, examining the role of language in representing power relations and critiquing the political hegemony of the Umayyads. This sermon was delivered under circumstances in which the Umayyad power structure had been consolidated through religious legitimization, the co-optation of aligned elites, and the suppression of dissent. In this discourse, Imām Ḥusayn, employing linguistic and rhetorical mechanisms, challenges the prevailing order and reminds social actors of their moral and social responsibilities. This research adopts a qualitative approach based on Fairclough's three-dimensional model—description (linguistic analysis), interpretation (discursive context), and explanation (the relationship between discourse and power)—and supplements the analysis with van Dijk's socio-cognitive model and Wodak's discourse-historical approach. Data have been extracted from the sermon text and its intertextual layers with relevant historical sources, focusing on lexical choices, syntactic structures, semantic collocations, and polarization mechanisms. The findings reveal that the high frequency of obligative verbs, reproachful interrogative sentences, contrastive pronouns, and collocations related to concepts of 'truth' (ḥaqq), 'oppression' (ẓulm), and 'responsibility' function as linguistic strategies that hold religious elites accountable and disrupt the naturalization of power discourse. The study concludes that this sermon presents an alternative discourse grounded in justice, awareness, and social activism, wherein language transcends its role as a mere vehicle of meaning to function as social action and a potential agent of transformation. پژوهش حاضر به تحلیل گفتمان انتقادی خطبه امام حسین (ع) در تحف‌العقول می‌پردازد و نقش زبان را در بازنمایی مناسبات قدرت و نقد هژمونی سیاسی امویان بررسی می‌کند. این خطبه در شرایطی ایراد شده که ساختار قدرت اموی از طریق مشروعیت‌سازی دینی، بهره‌گیری از نخبگان همسو و سرکوب منتقدان تثبیت شده بود. امام حسین (ع) در این گفتار، با بهره‌گیری از سازوکارهای زبانی و بلاغی، وضعیت موجود را به چالش کشیده و مسئولیت اخلاقی و اجتماعی کنشگران جامعه را یادآور شده است.این پژوهش با رویکردی کیفی و بر اساس الگوی سه‌سطحی فرکلاف، توصیف (تحلیل زبانی)، تفسیر (بافت گفتمانی)، و تبیین (ارتباط گفتمان و قدرت) انجام شده و برای تقویت تحلیل، از الگوی شناخت اجتماعی فون‌دایک و نیز رویکرد تاریخی‌گفتمانی ووداک بهره برده‌است. داده‌ها از متن خطبه و لایه‌های بینامتنی آن با منابع تاریخی مرتبط استخراج شده و بر انتخاب‌های واژگانی، ساختارهای نحوی، هم‌آیی‌های معنایی و سازوکارهای قطبیت‌سازی متمرکز است.یافته‌ها نشان می‌دهد که کاربرد پر‌بسامد افعال الزام‌آور، جملات پرسشی توبیخی، ضمایر تقابلی و هم‌آیی‌های مرتبط با مفاهیم «حق»، «ظلم» و «مسئولیت»، به‌مثابۀ راهبردهایی زبانی، موجب بازخواست نخبگان دینی و برهم‌زدن طبیعی‌سازی گفتمان قدرت می‌شود. نتیجه پژوهش نشان می‌دهد که خطبه مزبور، گفتمانی جایگزین مبتنی بر عدالت، آگاهی و کنش‌گری اجتماعی ارائه می‌کند و زبان در این متن، فراتر از ابزار انتقال معنا، در مقام کنش اجتماعی و عامل بالقوه تغییر ظاهر می‌شود. https://jrm.ut.ac.ir/article_105585_37b034a118ab6e8e464810b7daaaa3cd.pdf