موسسه انتشارات دانشگاه تهرانمجله ادیان و عرفان2228-556357220250318Art in Islamic Mysticism as a Form of Existential Thinking
With Emphasis on the Mysticism of Ibn Arabiهنر در عرفان اسلامی بهمثابۀ نوعی تفکر وجودی:با تاکید بر عرفان ابن عربی30332210125710.22059/jrm.2024.380947.630546FAحسیناسفندیاردانشآموختۀ دکترا، گروه حکمت و فلسفه و منطق، دانشکدۀ علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران.Journal Article20240831"Existential thinking, as a type of non-conceptual knowledge, involves a journey from falsehood to truth and from the outward to the inward, and in its essence, interpretive knowledge seeks to refer forms and appearances to their origin, inwardness, and reality. On the other hand, in the view of great thinkers, art is neither a representation of the external world nor an object of aesthetics but rather the revelation and emergence of truth. If we consider authentic art as the 'unveiling of truth' and 'something that opens a world,' then authentic art will be a kind of genuine openness and revelation of existence, and the artist is someone who manifests existence in their work. Accordingly, what the artist reveals in their art, if approached through the method of interpretation and unveiled, discloses a specific world to us and allows us to progress from the outward appearance of the artistic work to the inwardness of art—namely, the truth of existence and its inward manifestations—to take a step closer to the truth. Therefore, art is accompanied by pre-existing knowledge and insight, which serves as a ladder of knowledge for its practitioner. Authentic art, as something that reveals an aspect of truth, can be discussed in the context of mysticism, especially the mysticism of Ibn Arabi. Since an ascending and cognitive journey from the outward to the inward lies at the core of this art, it also constitutes a form of existential-presential knowledge. This research has been conducted through a library-analytical method."تفکر وجودی بهمثابۀ نوعی معرفت غیر مفهومی، سیر از باطل به حق و از ظاهر به باطن دارد و در ذات خود معرفتی تأویلی است که در پی ارجاع صور و ظاهر به اصل و باطن و حقیقت آنهاست. از سوی دیگر هنر در منظر متفکران بزرگ، نه بازنمود جهان خارج و نه متعلق زیباییشناسی است بلکه فتوح و ظهور حقیقت است. چنانچه هنر اصیل را بعنوان «انکشاف حقیقت» و «امری که عالمی را میگشاید» بدانیم، آنگاه هنر اصیل نوعی گشودگی و آشکارگی اصیل وجود خواهد بود و هنرمند کسی است که در اثر خود وجود را متجلی میسازد. براین اساس آنچه که وی در هنر خود آشکار میکند درصورتی که با روش تأویل با آن روبرو شویم و از آن کشف حجاب کنیم، عالمی خاص را بر ما آشکار میکند و به ما اجازه میدهد با سیر از ظاهر اثر هنری به باطن هنر-یعنی حقیقت وجود و تجلیات باطنی آن-قدمی در قرب به حقیقت برداریم و بر این اساس هنر همراه نوعی معرفت و بصیرت پیشینی و هم خود بهمثابۀ نردبانی معرفتی برای متعاطی خود خواهد بود. هنر اصیل بهمثابۀ آنچه که ساحتی از حقیقت را آشکار میکند و به این معنی در عرفان خصوصا عرفان ابن عربی قابل طرح خواهد بود؛ و چون سیر صعودی و معرفتی از ظاهر به باطن در ذات این هنر هست، بهمثابۀ نوعی معرفت وجودی-حضوری هم خواهد بود. این پژوهش با روش تحلیلی-استنتاجی صورت پذیرفتهاست.https://jrm.ut.ac.ir/article_101257_8a82cd88bb1da699f08206dab294d956.pdfموسسه انتشارات دانشگاه تهرانمجله ادیان و عرفان2228-556357220250318Analysing the Concept of Yoga Based on the Text of the Religion of Jainism Yogadṛṣṭisaṃuccayaواکاوی مفهوم یوگه در متن جینه یوگه دَرَشتی سنوچَّیَه32534510125810.22059/jrm.2025.381763.630547FAبهارهضمیریدانشجوی دکترا، گروه ادیان و عرفان، دانشکدۀ الهیات، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران.0000-0002-1650-3759فیاضقرائیدانشیار، گروه ادیان و عرفان، دانشکدۀ الهیات، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایرانJournal Article20240901Yoga is one of the six philosophical schools of India and is a set of physical, mental, and spiritual practices that originated in ancient India. Yogic practices have been used by Buddhists, Jains, and almost all systems that emphasise meditation. These different philosophical systems have led to the formation of different yogic thoughts. Jainism, like other religions of Indian origin, places great importance on yoga and meditation as a means of spiritual progress and liberation. The text of Yogadṛṣṭisaṃuccaya is one of the essential texts of the prominent scholar of the Jain tradition, Haribadra Seri, in the field of yoga. Haribhadra's writings on yoga provide an eighth-century analysis of yoga from a Jainism perspective. Haribhadra calls every spiritual and religious act that frees a person yoga. He practices three unique types of yoga that the seeker can achieve eight people by this path.یوگه یکی از شش مکتب فلسفی هند و مجموعهای از تمرینهای جسمی، ذهنی و معنوی، سرچشمه گرفته از هند باستان است. یوگه به علت سیّالیّت خود، آزادانه در سنن دینی دیگر مانند بودایی، جین، سیک و … وارد گشتهاست. این نظامهای فلسفی متفاوت موجب شکلگیری تفکرات یوگهای مختلف شدهاند. جینیزم مانند سایرادیان با منشأ و خاستگاه هندی، اهمیت زیادی به یوگه و مراقبه به عنوان ابزار پیشرفت معنوی و رهایی قائل است. تعریف یوگه در این آیین دارای تعاریف، مفاهیم و اصطلاحات متفاوتی نسبت به هندوئیزم است. متن یوگهدرشتی سنوچّیه یکی از چهار متن مهم محقق برجسته سنت جین، هَریبَدرَهسِری در زمینه یوگه میباشد. نوشتههای هَریبَدره درباره یوگه، تحلیلی از یوگه در قرن هشتم از دیدگاه جین ارائه میدهد. هَریبَدره در این متن هر عمل معنوی و دینی که فرد را به رهایی برساند، یوگه مینامد. او از اقسام سهگانه و هشتگانه یوگه بحث میکند که سالک با طی این مسیر میتواند به رهایی دست یابد. در اقسام سهگانه نحوه رعایت دینی فرد و در اقسام هشتگانه میزان درک سالک تعینکننده مرحله سلوک یوگهای او میباشد. او همچنین در مورد نقش متن مقدس صحبت میکند و آن را تنها در مراحل اولیه و متوسط سلوک کاربردی میداند. هَریبَدره طبقهبندی چهارگانهای از سالکان مسیر یوگه عرضه میکند و بیان میدارد که تنها دو نوع از این یوگینها شایستگی مطالعه متن حاضر را دارند. این پژوهش تلاشی در جهت درک صحیح مفهوم یوگه در آیین جینی به روش توصیفی-تحلیلی است.https://jrm.ut.ac.ir/article_101258_983c9cf33b89fb6a5d85918128a8cd7b.pdfموسسه انتشارات دانشگاه تهرانمجله ادیان و عرفان2228-556357220250318The Attitude of the Sufis of Baghdad towards the Issue of Work
A Case Study of the Lives and Sayings of Junayd al-Baghdadi, Abu Sa’id al-Kharraz, Abu al-Husayn al-Nuri, and Harith al-Muhasibiنگرشصوفیان بغداد به مسئلۀ کار: مطالعۀ موردی زندگی و اقوال جنید بغدادی، ابوسعید خراز، ابوالحسین نوری و حارث محاسبی35137110125910.22059/jrm.2025.386210.630566FAفاطمهنوری تازه کنددانشجوی دکترا، گروه عرفان اسلامی، دانشکدۀ حقوق، الهیات و علوم سیاسی، واحد علوم و تحقیقات دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایرانمحمودشیخاستادیار، گروه ادیان و عرفان تطبیقی، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.محی الدینقنبریاستادیار، گروه عرفان اسلامی، دانشکدۀ علوم انسانی، واحد نیشابور دانشگاه آزاد اسلامی، نیشابور، ایرانJournal Article20241207Work is a concept that has a semantic correlation with concepts such as property, service, poverty, etc. In religious and mystical traditions, such concepts often take on a spiritual aspect, as the source of value of work is the acquisition of income and moral values dependent on it. This point can be clearly understood by examining the circumstances and sayings of the Sufis of Baghdad in the second and third centuries of AH. These Sufis, who were primarily ascetics and impoverished and earned their living through work, disagreed with the concept and necessity of work. A study of the intellectual foundations and practical methods of four famous figures of Baghdad Sufism (Junaid, Kharaz, Nouri and Muhasibi), using the qualitative analysis of ancient texts, shows that (1) work did not have much central importance for them and (2) the doctrine of tawakkul caused differences of opinion about work among them, as some consider work as opposed to tawakkul and did not see it as necessary for the seeker (salik) to engage in it, while some did not see it as opposed to work and considered it dependent on the seeker's status. (3) In their view, official and government gob was rejected, and of course (4) service to one's fellow man and altruism were sacred concepts related to work, just as (5) earning a lawful livelihood and avoiding dubious earning, which are also related to work, were of interest to them. On the other hand, (6) work was highly reprehensible if it led to an individual's preoccupation with worldly affairs and neglect of the Hereafter.کار مفهومی است که با مفاهیمی چون دارایی، خدمت، فقر، و … همبستگی معنایی دارد. چنین مفاهیمی، در سنتهای دینی و عرفانی، غالباً صبغهای معنوی مییابند، چنانکه مایۀ ارزشمندی کار نه فقط کسب درامد، بلکه کسب ارزشهای اخلاقی وابسته به آن است. این نکته را میتوان از بررسی احوال و اقوال صوفیان بغداد در سدههای دوم و سوم هجری به خوبی دریافت. این صوفیان که غالباً مردمانی اهل زهد و فقر بودهاند و معیشت خود را با کار و کسب میگذراندهاند، در مفهوم و ضرورت کار اتفاق نظر نداشتهاند. بررسی مبانی فکری و شیوۀ عملی چهار شخصیت مشهور تصوف بغداد (جنید، خراز، نوری و محاسبی) با روش تحلیل کیفی متون کهن نشان میدهد که (1) کار در نظر آنان اهمیت کانونی چندانی نداشتهاست و (2) آموزۀ توکل سبب اختلاف نظر دربارۀ کسب و کار میان آنان بودهاست، چنانکه برخی کار را مخالف توکل دیده و پرداختن بدان را برای سالک ضروری نمیدیدهاند، و برخی آن را مخالف کسب ندیده و پرداختن به آن را به حال و مقام سالک وابسته میدانستند. (3) در نظر آنان کسب رسمی و دولتی مردود و البته (4) خدمت به همنوع و ایثار مفاهیمی مقدس در پیوند با کار بودهاست، همچنانکه (5) کسب روزی حلال و پرهیز از لقمۀ شبههدار نیز که با کار پیوند دارد، مورد توجه آنان بودهاست. در مقابل (6) کار در صورتی که به دلمشغولی فرد به امور دنیوی و بازماندن از آخرت منجر شود، به شدت مذموم بودهاست.https://jrm.ut.ac.ir/article_101259_9f8116f790a55493f393348cb0d9bfb0.pdfموسسه انتشارات دانشگاه تهرانمجله ادیان و عرفان2228-556357220250318Exploring the Alleged Satire of the Prophet in Hafez’s Verse: “That bitterness which the Sufi called the mother of all evils.”بررسی ادعای طعنۀ حافظ به پیامبر در بیت «آن تلخوش که صوفی امالخبائثش خواند .»37739710126010.22059/jrm.2025.385773.630564FAمحمودشیخاستادیار، گروه ادیان و عرفان تطبیقی، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.محمدخلیلمحمدزاددانشجوی کارشناسی ارشد، گروه ادیان و عرفان تطبیقی، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.Journal Article20241201Some believe that the verse "That bitter one whom the Sufi called the mother of all evils / Is more delicious to us than the kiss of the maidens" contains a jab and disrespect from Hafez towards the Prophet of Islam, as it refers to the phrase "wine is the mother of all evils," attributed to him, being spoken by a Sufi, who has a negative portrayal in Hafez's poetry. Furthermore, in the second hemistich, contrary to the Prophet's words, drinking it is deemed a commendable act. An interpretation of the ghazal, aimed at uncovering the poet's intent, relying on Dilthey's author-centred hermeneutics and a descriptive-analytical method, indicates the playful nature of the ghazal, particularly the mentioned verse. The vertical axis of the ghazal suggests a dialogue between Hafez and a group of religious scholars of his time. Hafez's advice for tolerance and kindness, along with the notion that his lack of good reputation is God's will, amidst signs indicating the poet's poverty during the time of composing the poem and his request for the audience's attention with phrases like kindness and tolerance, strengthens the possibility that the poem belongs to a period in Hafez's life when he was accused of being an outcast. On the other hand, considering Hafez's religious character, it seems unlikely that he intended to insult the Prophet; instead, his aim was likely to critique those who rejected him, who were the powerful elite associated with asceticism and Sufism and unjustly considered him to be of ill repute and tainted.برخی بر این باورند که بیت «آن تلخوش که صوفی امالخبائثش خواند/ اشهی لنا و احلی من قبلةالعذارا» حاوی طعنه و اسائه ادب حافظ به پیامبر اسلام است، زیرا در آن، عبارت «الخمر امالخبائث» که منسوب به ایشان است، سخن صوفی خوانده شده و صوفی، سیمایی منفی در شعر حافظ دارد و نیز در مصراع دوم، بر خلاف سخن پیامبر، نوشیدن آن امری پسندیده دانسته شدهاست. تفسیر غزل، با هدف رسیدن به نیت شاعر، با تکیه بر هرمنوتیک مؤلفمحور دیلتای و روش توصیفی-تحلیلی، نشان از رندانه بودن غزل، بهویژه بیت مذکور دارد. محور عمودی غزل حکایت از گفتگوی حافظ با فرد یا گروهی از متشرعان همعصر خود دارد و توصیۀ حافظ به مدارا و مروت و اینکه نیکنام نبودنش خواست خداست، در ضمنِ وجود نشانههایی دال بر فقر و فاقه شاعر در هنگامه سرودن شعر و درخواست توجه مخاطبِ شعر بدو با عباراتی چون مروت و مدارا و معذور دانستن وی، این احتمال را قوت میبخشد که شعر متعلق به دورهای از زندگی حافظ باشد که وی به اتهامی مطرود بودهاست. از سوی دیگر، با توجه به شخصیت دینی حافظ، احتمال قصد او از طعنه زدن به پیامبر بعید است و قاعدتاً هدف او نقد طردکنندگان خود بوده که ارباب قدرت و منتسب به زهد و تصوف بودهاند و به ناروا، او را آلوده دامن و بدنام میدانستهاند.https://jrm.ut.ac.ir/article_101260_1784dd9abe28842f3d54f46ec1e2073c.pdfموسسه انتشارات دانشگاه تهرانمجله ادیان و عرفان2228-556357220250318Research on Human Beings in Thomas Aquinas is Conducted according to the Idea of “Participation”بررسی الگوی انسانشناسی توماس آکویناس بر مبنای ایدۀ «مشارکت»40342310126110.22059/jrm.2025.385905.630565FAلیلاعبدالهیاستادیار، گروه ادیان و عرفان تطبیقی، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.Journal Article20241216The biblical account of the creation event indicates that God has created man in His image to be like Him. This account closely connects two realms of divinity and humanity: one (man) and the likeness of the other (God). Given that in Christian theology, the doctrine of original sin is considered to mean the gap between God and human beings, the way to restore this relationship and how it is possible (salvation) has been discussed from many aspects. Aquinas presents the existence and likeness of man to God from the perspective of the concept of "participation". He believes that man's being is based on participation in the divine existence. Man's participatory being is, in fact, participation in the divine good (first activity). And man's primary goal is to attempt to actualize this potential good in himself. Man's downward arc is participation in the divine existence (creation), and his upward arc is becoming an operational instrument of God in nature (continuation of participation). He is in the process of perfection, actualizing his existential goal and becoming the "image of God". This article examines the human condition and its sub-topics, such as "evil", "faith", and "salvation", from Aquinas's perspective of the concept of participation.روایت کتاب مقدس از رویداد آفرینش اشاره میکند که خداوند انسان را به صورت خود آفرید تا شبیه او باشد. این روایت دو حوزه الوهی و بشری را در ارتباط نزدیک نشان میدهد: یکی (انسان)، شبیه دیگری (خدا). با توجه به اینکه در الهیات مسیحی، آموزه گناه ازلی به معنای گسسته شدن ارتباط میان خداوند و بشر تلقی شده، نحوه بازیابی این ارتباط و چگونگی امکان آن (نجات) از جنبههای متعدد مورد بحث قرار گرفتهاست. آکویناس هستی و شباهت انسان به خداوند را از منظر مفهوم «مشارکت» مطرح میکند. او معتقد است که هستی انسان حاصل مشارکت در هستی الهی است. هستی مشارکتی انسان درواقع مشارکت در خیر الهی (فعلیت اول) است. و هدف اصلی انسان تلاش برای به فعلیت رساندن این خیر بالقوه در خود است. قوس نزولی انسان مشارکت در هستی الهی (آفرینش)، و قوس صعودی او تبدیل شدن به ابزار عملیاتی خداوند در طبیعت (تداوم مشارکت) است. درواقع او در فرآیند کمال است که غایت وجودی خویش را بالفعل نموده و به «صورت خدا» در میآید. این مقاله با روش توصیفی-تحلیلی به بررسی وضعیت انسان و موضوعات فرعی آن از قبیل «شر»، «ایمان» و «نجات»، در نگاه آکویناس از منظر مفهوم مشارکت میپردازد.https://jrm.ut.ac.ir/article_101261_31a92c087d948e1f98e7bcbf5b0cea68.pdfموسسه انتشارات دانشگاه تهرانمجله ادیان و عرفان2228-556357220250318A Comparative Study of Abū Ṭālib al-Makkī and al-Ghazālī’s Views on Repentance (Tawbah)بررسی تطبیقی دیدگاههای ابوطالب مکی و غزالی درباره توبه42944710126210.22059/jrm.2025.388802.630582FAفاطمهاصلی بیگیدانشجوی دکترا، گروه فلسفه و حکمت، دانشکدۀ علوم و تحقیقات اسلامی، دانشگاه بین المللی امام خمینی، قزوین، ایرانمحمد جوادشمسدانشیار، گروه فلسفه و حکمت، دانشکدۀ علوم و تحقیقات اسلامی، دانشگاه بین المللی امام خمینی، قزوین، ایران.مجیدملا یوسفیدانشیار، گروه فلسفه و حکمت، دانشکدۀ علوم و تحقیقات اسلامی، دانشگاه بین المللی امام خمینی، قزوین، ایران.Journal Article20250114Repentance (tawbah) is one of the key concepts in Islamic mysticism and has been extensively explored in the works of numerous thinkers and Sufis. Abū Ṭālib al-Makkī, in Qūt al-Qulūb, and Abū Ḥāmid al-Ghazālī, in Iḥyāʾ ʿUlūm al-Dīn, have elaborated on this concept. Al-Makkī conceptualises repentance (tawbah) as a spiritual and psychological process involving inner struggle (mujāhadah) and self-correction. He emphasises the practical and ascetic aspects of repentance (tawbah), presenting it as the first step on the path of sulūk (mystical journey). In contrast, al-Ghazālī, adopting a systematic and rational approach, divides repentance (tawbah) into three stages: knowledge (knowing sin), spiritual state (feeling remorse), and practice (decision to abandon sin). In addition to accepting al-Makkī's views, al-Ghazālī, through philosophical and psychological analyses, presents repentance (tawbah) as a path to spiritual transcendence and the purification of the heart (qalb). This study employs a comparative approach to examine the views of these two thinkers and analyses their differences and similarities. The findings suggest that al-Makkī primarily emphasises practical and ascetic sulūk, while al-Ghazālī, utilizing rational and philosophical tools, offers a more systematic approach. Ultimately, this article demonstrates that while these two thinkers share common ground regarding the importance of repentance (tawbah), their divergent approaches reflect differences in their intellectual schools of thought.توبه و بازگشت به سوی خداوند یکی از مفاهیم اساسی در آموزههای دینی و عرفانی اسلام است که در آثار عارفان و متفکران اسلامی بهویژه ابوطالب مکی و غزالی به تفصیل مورد بررسی قرار گرفتهاست. ابوطالب مکی در کتاب <em>قوت القلوب</em>، توبه را بهعنوان فرآیندی روانشناختی و معنوی معرفی میکند که هدف آن اصلاح نفس و تقرب به خداوند است. وی تأکید دارد که توبه باید با مجاهده درونی و توجه به تمایلات نفسانی انجام شود تا انسان به قرب الهی دست یابد. در مقابل، غزالی در <em>احیاء علوم الدین</em> آموزههای مکی را پذیرفته و بسط داده، اما از منظر عقلانی و فلسفی خود نیز به تبیین آن پرداختهاست. غزالی بر توبه نهتنها بهعنوان فرآیندی روحانی، بلکه بهعنوان مفهومی عقلانی و اخلاقی تأکید دارد و با استفاده از آموزههای فلسفی خود، مراتب مختلف توبه را تحلیل میکند. مقاله حاضر بهطور تطبیقی دیدگاههای این دو اندیشمند را بررسی کرده و به تفاوتها و شباهتهای اساسی آنها در مورد توبه پرداختهاست. نتایج مطالعه نشان میدهد در حالی که هر دو متفکر بهطور مشترک توبه را مسیری برای پاکسازی نفس و بازگشت به خداوند میدانند، غزالی از ابزارهای عقلانی و فلسفی برای ارائه تفسیری عمیقتر و پیچیدهتر از توبه بهره برده، که همراستا با سلوک معنوی مسلمانان است.https://jrm.ut.ac.ir/article_101262_205005d59d85e2e2838e3af85b127012.pdfموسسه انتشارات دانشگاه تهرانمجله ادیان و عرفان2228-556357220250318The Phenomenon of Mind in Madhyamika Philosophy
From Illusion to Reality!پدیدار ذهن در فلسفۀ مادیَمیکه از توهم تا واقعیّت!45347010126310.22059/jrm.2025.389455.630586FAسجاددهقانزادهدانشیار، گروه ادیان و عرفان، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه شهید مدنی آذربایجان، تبریز، ایران.ربابحبیبیدانشجوی کارشناسی ارشد، گروه ادیان و عرفان، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه شهید مدنی آذربایجان، تبریز، ایران.Journal Article20250127Madhyamika is one of the Mahayana schools that has created a new epistemological and ontological horizon in Indian and Buddhist thought by proposing the theory of "Emptiness" (Shunyata). "The phenomenon of Mind" is one of the practical components that the philosophers of the school have included in their fundamental concerns, the analysis of issues related to it; however, independent study of this issue has been neglected to some extent from the perspective of researchers. Therefore, the present research is based on the question: first, what is the meaning of the Emptiness of Mind? And second, based on what evidence and on which meaning does Madhyamika insist on the illusion of the Mind and its intentionality? Research findings indicate that the Madhyamika tries, in one respect, to demonstrate the unreality of the Mind and its signifiers through various arguments, including the negation of the source of knowledge (object), the demonstrating of the unreality of the Mind (subject), and the inexplicability of what is called mental knowledge; although, based on their claim to the dual aspects of reality, a). Samvrti-satya (relative reality) and b). Paramartha-satya (absolute reality), one can also conclude that its thinkers accept the relative reality of the Mind. Furthermore, from the perspective of this school, according to the dual assumption of reality, one can speak of two types of knowledge. The highest kind of knowledge in this school is Prajna, which is assumed to be another title for Shuniyata, and its actualization is possible only by going beyond mental knowledge and relative reality.«مادیَمیکه» یکی از مکاتب مهایانهای است که با طرح نظریۀ «تهیگی» (شونیهتا)، افق معرفتشناختی و هستیشناسانه بدیعی را در تفکر هندی و بودایی موجب شدهاست. «پدیدار ذهن» یکی از مؤلفههای اثربخشی است که فلاسفۀ این مکتب، واکاوی مسائل وابسته به آن را جزو دغدغههای بنیادین خود قرار دادهاند؛ حال آنکه، بررسی مستقل این مسأله از منظر پژوهشگران، حداقل در زبان فارسی، تااندازهای مغفول ماندهاست. بنابراین، پژوهش فراروی بر بنیاد این مسأله شکل میگیرد که اولاً مقصود مادیَمیکه از تهیبودن ذهن چیست؟ و ثانیاً مادیَمیکه بهپشتوانۀ چه براهینی و بنابر کدامین اعتبار از توهم ذهن و حیث التفاتی آن دَم میزند؟ یافتههای پژوهشی حکایت از این دارند که مادیَمیکه از رهگذر استدلالهای انکاری گوناگونی، از جمله نفی منبع شناخت، نفی قانون علیّت، تبیینناپذیری ابزارهای شناخت و بیاعتباری نجاتشناسانۀ آنچه شناخت ذهنی نامیده میشود، سعی بر آن دارد، به یک اعتبار، بیبودیِ ذهن و مشارُإلیه آن را نشان دهد، هرچند به موجب قول ایشان به ساحتهای دوگانۀ واقعیّت، الف). سَمورتیسَتیه (واقعیّت نسبی) و ب). پرمآرتهسَتیه (واقعیّت مطلق)، میتوان پذیرش واقعیّت نسبی ذهن را نیز از سوی متفکران آن نتیجه گرفت. افزون بر این، از نظرگاه این مکتب به فراخور برخورداری واقعیّت از اعتبارات دوگانه، میتوان از دو نوع معرفت سخن گفت. برترین نوع معرفت در این مکتب، پراجنا است که خود عنوان دیگری برای شونیهتا فرض میشود و تعیّن آن تنها با گذر از معرفت ذهنی و واقعیّت نسبی میسر میگردد.https://jrm.ut.ac.ir/article_101263_df78c779bc0f4ccec182f4712e18da8e.pdfموسسه انتشارات دانشگاه تهرانمجله ادیان و عرفان2228-556357220250318An Examination of Nāgārjuna’s Epistemological Views
Evaluation of Cognitive Instruments & Negation of Doctrineتأملی بر آراء معرفتشناسانۀ ناگارجونه اعتبارسنجی ابزارهای شناختی و انکار آموزه47549510126410.22059/jrm.2025.389134.630584FAحسینصابری ورزنهاستادیار، گروه فلسفۀ دین، ادیان و عرفان، دانشکده الهیات، دانشگاه تهران، قم، ایرانJournal Article20250120The problem of knowledge has always been a critical issue in the history of Indian thought. The role attributed to knowledge by Indian sages and philosophers in their soteriological frameworks has led to discussions characterized by remarkable precision and depth. Among these discourses, Indian scholars have paid special attention to cognitive instruments, and the Nyāya, one of the realist schools in India, is engaging in extensive debates on this issue. Specifically, it recognizes four valid instruments: perception, inference, testimony, and analogy. In contrast, Nāgārjuna, the Buddhist philosopher and founder of the Mādhyamaka, considers the realism espoused by Nyāya School, deeming it erroneous, and challenges their epistemological positions based on specific ontological presuppositions. This article employs a descriptive-analytical methodology to elucidate Nāgārjuna's critiques of the epistemological perspectives prevalent during his time, particularly those of the Nyāya school.<br />Furthermore, we will clarify how he responds to critiques from adversaries concerning perceived inconsistencies within his philosophical system. Generally, Nāgārjuna, at first, articulates three explanatory approaches to defend the validity of cognitive instruments, which are 1) the theory of mutual validation of cognitive instruments, 2) the theory of self-validation of cognitive instruments, and 3) the theory of the validation of the cognitive instruments by their objects. He subsequently finds all of them inadequate and, ultimately, by asserting that he possesses no doctrine, attempts to resolve the fundamental inconsistencies in his philosophical views in a manner reminiscent of a quasi-Wittgensteinian approach by analysing various reference types.مسئلۀ معرفت در تاریخ تفکر هند، همواره اهمیتی بسیار داشته و به جهت نقشی که متفکران و حکیمان هندی در نجاتشناسی خود برای آن قائل بودهاند، با دقت نظر و موشکافیهای شگفتانگیز مورد بحث و نظر قرار گرفتهاست. در این میان، اندیشمندان هند، به مسئلۀ ابزارهایشناختی توجه ویژه داشتهاند و مکتب نیایه به عنوان یکی از مکاتب واقعگرای هند، بحثهای پردامنهای در این خصوص دارد و به طور خاص چهار ابزار ادراک حسی، استنتاج، گواهی و قیاس را معتبر دانستهاست. در مقابل، ناگارجونه حکیم بودایی و بنیانگذار مکتب مادیَمیکه، واقعگرایی مکتب نیایه را نادرست میداند و با تکیه بر برخی پیشفرضهای هستیشناختی به نقد آراء معرفتشناسانۀ آنان میپردازد. در این مقاله تلاش کردهایم تا با روش توصیفی-تحلیلی، نقدهای ناگارجونه بر آراء معرفتشناختی زمانۀ خود و به طور خاص، آراء مکتب نیایه را مورد واکاوی قرار دهیم و نحوۀ مواجهۀ وی با نقد منتقدان ناظر به وجود ناسازگاری در آرائش را تحلیل کنیم. به طور کلی، ناگارجونه سه رویکرد تبیینی را برای دفاع از اعتبار ابزارهایشناختی مطرح میکند که عبارتند از: 1-نظریۀ اعتباربخشی ابزارهایشناختی به یکدیگر، 2-نظریۀ خود-اعتباربخشی ابزارهایشناختی و 3-نظریۀ اعتباربخشی متعلَّق شناخت به ابزار شناخت و در ادامه، همۀ آنها را نابسنده میداند و در نهایت، با طرح این مدعا که خودش هیچ آموزهای ندارد، تلاش میکند تا به شیوهای شبهویگنشتاینی و با تحلیل انواع مختلف دلالت، ناسازگاری بنیادین در آراء فلسفی خود را حل و فصل کند.https://jrm.ut.ac.ir/article_101264_e4a53f48564e5a959e43ddcd894ea105.pdfموسسه انتشارات دانشگاه تهرانمجله ادیان و عرفان2228-556357220250318The Causes of Death, the First Murder, and the Underworld’s Geography in Hebrew Biblical Mythology with Mesopotamian, Egyptian, and Zoroastrian Mythology, A Comparative Studyبررسی تطبیقی چرایی مرگ، نخستین قتل و جغرافیای عالم مردگان دراساطیر کتاب مقدس عبری با اساطیر میانرودان، مصر و زرتشتی50152410126510.22059/jrm.2025.374577.630515FAعلیبهاریدانشآموختۀ کارشناسی ارشد، گروه ادیان و فلسفه، دانشکدۀ ادبیات و زبانهای خارجی، دانشگاه کاشان، کاشان، ایران.0009-0003-3804-7453حسینحیدریدانشیار، گروه ادیان و فلسفه، دانشکدۀ ادبیات و زبانهای خارجی، دانشگاه کاشان، کاشان، ایران.Journal Article20240410From the beginning of time to the present, man's most significant concern has been to solve the mystery of death in a way that makes it possible to distinguish humans from animals by predicting death and the afterlife; as a result, this can also be seen in the earliest myths of humanity. The construction of the majestic Pyramids of Egypt and other opulent monuments further supports this assertion.<br />The attitudes and beliefs of four Middle Eastern mythological categories—Mesopotamian, Egyptian, Hebrew Bible, and Zoroastrian—about and after death are reported, examined, and contrasted in this article. This article aims to address issues like whether death is a natural part of human existence or if it has become accidental. Who is the one who created death? God, man, or the evil power of the cosmos? Does dying have to be a pleasant or unpleasant experience? What qualities do heaven and hell have in these myths? Who was the first victim of murder or death? In the other world, are all people or only a few judged? How is the resurrection judgment carried out, and who are the judges? While the myths of Egypt and Aryan Zoroastrianism, despite the geographical coexistence of their adherents, don't have many similarities, a comparative analysis reveals that the myths of Mesopotamia and the Hebrew Bible (also known as the so-called Christian Old Testament) do.دیرپایترین، گستردهترین و اثرگذارترین دغدغه آدمیاز آغاز تاریخ تا کنون، حل معمای مرگ بودهاست، به گونهای که میتوان پیشبینی مرگ و جهان پس از مرگ را ممیّزه انسان از حیوانات دانست، ازینرو بازتاب این دغدغه درنخستین اساطیر بشر نیز دیده میشود. ساخت اهرام پرشکوه مصر و دیگر گورهای منظم و پرشکوه گواه این مدعاست.این مقاله نگرش چهار دسته از اساطیرخاورمیانه (اساطیر بینالنهرین، مصر، کتاب مقدس عبری و زرتشتی) را که همزمانی نسبی دارند، دربارۀ مرگ و پس از مرگ، گزارش، تحلیل و تطبیق میکند.این جستار در پی پاسخ به پرسشهایی از این دستاست: آیا بر اساس اساطیر مرگ از روز نخست ذاتی حیات آدمیبوده یا بعداً عارض شدهاست؟، مرگآفرین چه کسیاست؟ خدا، خود انسان، نیروی شرّ کیهانی؟ مرگ خوشایند است یا سخت و نامطلوب؟ جهنم و بهشت در این اساطیر چه ویژگیهایی دارند؟ نخستین انسانی که مرده یا کشته شده چه کسیاست؟ در جهان دیگر همه انسانها داوری میشوند یا تنها گروهی خاص؟ داوران چه کسانیاند و بر اساس برخی اساطیر، داوری رستاخیز چگونه انجام میشود؟در بررسی تطبیقی دیده میشود که مابین اساطیر کتاب مقدس عبری (یا عهد قدیم به اصطلاح مسیحیان) با بینالنهرین شباهت بسیاری وجود دارد، در صورتی که اساطیر مصر و عبری با وجود همجواری و همزیستی جغرافیایی باورمندان آنها، همسویی چندانی ندارند.https://jrm.ut.ac.ir/article_101265_881b34e4c3af90514e04ec2761a868cf.pdfموسسه انتشارات دانشگاه تهرانمجله ادیان و عرفان2228-556357220250318Evaluation of Schleiermacher’s Hermeneutic Theoryارزیابی نظریه هرمنوتیکی شلایرماخر52954710126610.22059/jrm.2025.388824.630583FAمحمدرضابیاتدانشیار، گروه فلسفۀ دین، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.Journal Article20250115By separating the hermeneutic approach from the hermeneutic theory, this article first explains the hermeneutic theory of Friedrich Schleiermacher, a 19th-century Protestant theologian. It then expresses and evaluates his hermeneutic approach based on this theory.<br />According to Schleiermacher, in understanding a text, attention should be paid to the text itself and the author's mentality; otherwise, the interpreter cannot be sure of their understanding of the author's work. Secondly, besides grammatical and linguistic rules, he presented rules and methods that enable the interpreter to reconstruct the author's mentality. Thirdly, he believed that the interpreter must set aside their assumptions when reconstructing the author's mentality to understand the author's work truly. Fourthly, he continued to use the "method" to understand the author's subjectivity and considered it possible, albeit difficult, to attain the final understanding—namely, the author's intention.<br />Despite significant innovations, such as 1) paying attention to the concept of understanding as the goal of hermeneutic theory, 2) presenting a theory about the nature of language, 3) exploring the intertwining of language and thought, 4) emphasising the role of the author's subjectivity in the understanding process, and 5) providing methods for achieving insight into the author's subjectivity, Schleiermacher's hermeneutic theory acknowledges the possibility of transcending the interpreter's assumptions when understanding the text. He defended the objectivity of understanding in terms of the potential to grasp the author's subjectivity within the framework of their historical tradition.<br />However, postmodern hermeneutics, such as Gadamer's, argue that it is impossible to transcend the interpreter's presuppositions in understanding the text and, consequently, reproduce the author's subjectivity or achieve objective understanding—specifically, the author's subjectivity within their historical context.در این مقاله با تفکیک رویکرد و نظریۀ هرمنوتیکی از یکدیگر، ابتدا نظریۀ هرمنوتیکی فردریک شلایرماخر الاهیدان پروتستان سدۀ نوزدهم توضیح داده شده سپس با تکیه بدان، رویکرد هرمنوتیکی وی بیان و ارزیابی شدهاست. به باور وی، اولاً باید در فرایند فهم متن، علاوه بر متن به ذهنیت نویسنده هم توجه کرد وگرنه مفسر نمیتواند به فهم خویش از اثر نویسنده مطمئن شود. ثانیاً، افزون بر قواعد گرامری و زبانی، قواعد و روشهایی نیاز است تا مفسر به تعبیر وی، بتواند ذهنیت نویسنده را بازسازی کند ثالثاً وی معتقد بود که مفسر در بازسازی ذهنیت نویسنده باید پیشفرضهای خویش را کنار بگذارد تا بتواند به فهم اثر نویسنده دست یابد رابعاً وی همچنان «روش» را راه دستیابی به ذهنیت نویسنده میداند و در نتیجه، دستیابی به فهم نهایی یعنی مقصود نویسنده را ممکن اما دشوار میشمرد. نظریۀ هرمنوتیکی شلایرماخر برغم نوآوریهای قابل توجه مانند ۱) توجه به مفهوم فهم بهمثابۀ هدف یک نظریۀ هرمنوتیکی ۲) ارائه نظریهای درباره سرشت زبان، ۳) توجه به درهم تنیدگی زبان و اندیشه ۴) تاکید بر نقش ذهنیت نویسنده در فرایند فهم و ۵) ارائه روشهایی برای دستیابی به ذهنیت نویسنده، کوشیدهاست تا با تکیه بر امکان اپوخه کردن پیشفرضهای مفسر در فهم متن 6) راه را برای بازتولید ذهنیت نویسنده باز و 7) از عینیت فهم به معنای امکان دستیابی به ذهنیت نویسنده در چارچوب سنت تاریخی وی دفاع کند. اما هرمنوتیستهای پسامدرن مانند گادامر بر این باورند که اپوخهکردن پیشفرضهای مفسر در فهم متن و در نتیجه، بازتولید ذهنیت نویسنده و دستیابی به فهم عینی یعنی ذهنیت نویسنده در چارچوب سنت تاریخی وی ممکن نیست.https://jrm.ut.ac.ir/article_101266_13a61213ad8cc8496d7eda7a847aa5c1.pdfموسسه انتشارات دانشگاه تهرانمجله ادیان و عرفان2228-556357220250319Molek among the Hebrews
A Hebrew God or an Ancient Ritual?مولک نزد عبرانیان خدایی عبرانی یا آیینی باستانی؟55357010126810.22059/jrm.2025.389710.630587FAسمیهرخشانی فردانشآموختۀ کارشناسی ارشد، گروه فلسفه و ادیان، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه سیستان و بلوچستان، زاهدان، ایران.خلیلحکیمی فردانشیار، گروه فلسفه و ادیان، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه سیستان و بلوچستان، زاهدان، ایران.Journal Article20250202The verse in the Old Testament that states, "All the firstborn are mine," has been interpreted in two different ways. One interpretation suggests that Yahweh demanded the sacrifice of firstborns, and children were offered as sacrifices to Him. The other interpretation reveals Yahweh's abhorrence of such practices and the severe warnings He issued to the Israelites against child sacrifices. The authors of the Old Testament depict "Molek" in the ancient Near East as a deity associated with child sacrifices. It seems that these authors deliberately attributed the act of child sacrifice to the God Molek to portray it as an alien and detestable practice in the eyes of Yahweh and to dissuade people from offering their children to Yahweh. The main question is: What is the connection between child sacrifice and Molek? Is Molek the name of a god, or does it refer to a specific ritual? This study is descriptive-analytical, based on sacred texts, historical records, and interpretations by scholars, and seeks to examine the nature, concept, and role of Molek among the Hebrews.این آیه در عهد عتیق که «تمامی نخستزادگان متعلق به من هستند»، به دو گونه تفسیر شدهاست. یکی اینکه یهوه قربانی نخست زادگان را طلب میکرده و کودکان برای او قربانی میشدهاند و دوم اینکه این آیه نفرت و انزجار یهوه از این عمل و هشدارهای سخت او علیه قربانی کودکان، به بنیاسرائیل را نشان میدهد. نویسندگان عهد عتیق «مولک» در خاور نزدیک باستان را بهعنوان خدایی معرفی میکنند که قربانی کودکان برای او انجام میشدهاست. به نظر میرسد این نویسندگان بهطور عمد قربانی کودکان را به خدای مولک نسبت دادند تا آن را عملی بیگانه و مورد نفرت یهوه نشان دهند و مردم را از تقدیم کودکان به یهوه بازدارند. سؤال اصلی این است که ارتباط قربانی کودک با مولک چیست؟ آیا مولک نام یک خداست یا یک آیین خاص؟ این پژوهش از نوع توصیفی-تحلیلی است که بر اساس متون مقدس، تاریخی و تفاسیر محققان انجام شده و به بررسی ماهیت، مفهوم و نقش مولک در نزد عبرانیان میپردازد.https://jrm.ut.ac.ir/article_101268_95255a97f57acd55c5c9788c63f64386.pdfموسسه انتشارات دانشگاه تهرانمجله ادیان و عرفان2228-556357220250319Ibn Arabi’s Perspective on the Theory of Kasb in the Issue of Predestination and Free Willدیدگاه ابنعربی دربارۀ نظریۀ کسب در مسئلۀ جبر و اختیار57559710126910.22059/jrm.2025.390892.630591FAمحمد جوادرستمیدانشآموختۀ کارشناسی ارشد، گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تهران، قم، ایران.حسنابراهیمیدانشیار، گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.Journal Article20250226The issue of predestination and free will is one of the most challenging and complex epistemological questions. Muslim scholars have long debated this matter, presenting various perspectives that have been categorized into four main views: determinism (jabr), acquisition (kasb), delegation (tajwid), and the doctrine of amr bayn al-amrain (a position between the two extremes). Among these perspectives, the view of Muḥyī al-Dīn Ibn ʿArabī, as a prominent figure in Islamic mysticism, holds significant importance. This study seeks to determine whether Ibn ʿArabī’s position aligns with the theory of kasb. In other words, does the mystical perspective on predestination and free will correspond to the Ash‘arite interpretation?<br />Using a descriptive-analytical method and by examining Ibn Arabi’s works, this study concludes that his mystical principle of the Unity of Being (wahdat al-wujud) renders the issue of predestination and free will meaningless due to the negation of the subject itself. However, it is still possible to interpret predestination and free will within a mystical framework, considering the relationship between God’s existence and its manifestations.<br />Moreover, based on the mystical doctrine of aʿyan thābita (immutable archetypes), Ibn Arabi asserts that the immutable archetype of a human being, in its divine realm (suqʿ al-rububi), inherently possesses will and volition. This potentiality manifests in the created world as a willing and choosing agent. Therefore, while Ibn Arabi regards God as the ultimate agent (fāʿil), he also acknowledges the realisation of actions through the human agent, who wills them freely. In this view, humans perform acts voluntarily while God actualises them.<br />These two mystical foundations lead to the conclusion that Ibn Arabi does not subscribe to the Ash‘arite theory of kasb. Unlike the Ash‘arites, who uphold the independent existence of God, humans, and multiple entities, Ibn Arabi maintains that only one existence encompasses all of reality. Furthermore, in contrast to the Ash‘arite doctrine of kasb, which denies human agency and restricts human participation to the mere acquisition of actions, Ibn Arabi embeds volition within the very essence of human reality, asserting that will (irādah) is inscribed in the immutable archetype of each individualمسئله جبر و اختیار یکی از قدیمیترین مسائل در میان اندیشمندان اسلامی است که میتوان آن را از مشکلترین و پیچیدهترین مسائل معرفتی انگاشت. از دیرباز اندیشمندان مسلمان پیرامون این مسئله نظراتی عرضه کردهاند که به نظرات جبر، کسب، تفویض و امر بین الامرین خلاصه میشود. در این میان، دیدگاه محییالدین ابنعربی به عنوان ارباب اهل معرفت امری مهم است. ما در این پژوهش به دنبال این خواهیم بود که آیا نظر ابنعربی با نظریۀ کسب یکسان است؟ به عبارت دیگر، آیا نظر عرفا با اشاعره در مسئله جبر و اختیار یکی است؟با روش تحلیلی توصیفی و با جمعآوری و بررسی آثار ابنعربی، به این نکته میرسیم که مبنای عرفانی وحدت شخصیه وجود ابنعربی، مسئله جبر و اختیار را سالبه به انتفاء موضوع میکند؛ با این حال میتوان جبر و اختیار را در فضای عرفانی نیز میان وجود خدا و مظاهر او تبیین کرد. همچنین محییالدین بر اساس مبنای عرفانی اعیان ثابته، معتقد است عین ثابتۀ انسان در صقع ربوبی، اقتضای اراده و اختیار داشته و در عالم خلقی به صورت مرید و مختار بروز میکند. از اینرو با آنکه شیخ اکبر، فاعل را منحصر در حضرت حق میداند، اما صدور فعل را از جریان انسانِ مرید محقق میبیند. انسان است که مختارانه فعل را انجام میدهد و خداست که فعل را ایجاد میکند.همین دو مبنای عرفانی سبب شدهاست که با قاطعیت بگوییم ابنعربی قائل به نظریۀ کسب اشاعره نیست. از سویی او برخلاف اشاعره که قائل به وجود خدا و وجود انسان و وجودهای متعدد موجوداتند، قائل است که یک وجود کران تا کران هستی را پر کردهاست. از سوی دیگر، برخلاف اشاعره و قائلان نظریۀ کسب که اراده را از نظام انسانی حذف کرده و نسبت به فعل، انسان را کاسب میدانند، ابنعربی اراده را در متن حقیقت انسانی پیاده میکند و مریدبودن انسان را منقوش در عین ثابتهاش میداند.https://jrm.ut.ac.ir/article_101269_a8030b23d1587ed378c7a4efe9d1119d.pdf