موسسه انتشارات دانشگاه تهران مجله ادیان و عرفان 2228-5563 58 1 2025 07 11 A comparative study of two ritual narratives from Ābān Yasht and Daftar-e Diwān-a Gowra بررسی تطبیقی دو روایت آئینی از آبان‌یشت و دفتر دیوان گوره‏ 3 22 102678 10.22059/jrm.2025.391007.630592 FA سید کسری حیدری دانشجوی دکترا، گروه ادیان و عرفان تطبیقی، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران. مجتبی زروانی استاد، گروه ادیان و عرفان تطبیقی، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران. Journal Article 2025 02 25 within the narrative of a storm-stricken ship, as portrayed in two significant ritual-historical texts from the ancient Iranian and Zoroastrian traditions. These texts specifically encompass the account of the redemption of "Pāurva" in the fifth Yasht, an integral part of the later Avestā, as well as the tale of the salvation of "Gelim-a Kul" found in the Dīwān-a-Gowra, a religious text of the Yāresān community. In this investigation, our initial aim is to elucidate the interconnectedness between the narratives of "Pāurva" and "Gelim-a Kul" to discern the shared motifs and overarching framework that have shaped the captivating story of "Gelim-a Kul." Furthermore, by delving beyond mere linguistic analysis and considering the intricate substance and ideas presented in both narratives, we seek to uncover the extent to which the teachings of Yāresān shed light on and resonate with the fundamental concepts inherent in the Ābān Yasht narrative. Thus, our exploration aims to illuminate the profound interplay between these literary works. در این مقاله، به بررسی مفهوم نجات و نجات‌بخشی در روایت کشتی طوفان‌زده از دو متن دینی می‌پردازیم و آن‌ها را با یکدیگر تطبیق می‌دهیم. این دو متن عبارتند از: روایت نجات «پائوروه» در یشت پنجم (آبان‌یشت) از اوستای متأخر، و روایت نجات «گلیمه‌کوول» در دفتر دیوان گوره، از متون دینی آیین یاری. هرچند این پژوهش بر روایتی مشخص از آبان‌یشت متمرکز است، اما زمینه‌ای گسترده‌تر را نیز می‌گشاید و نشان می‌دهد که روایت‌های اساطیری در متون دینی یاری، تا چه اندازه با ادبیات دینی ایران باستان همسویی دارند. روش‌شناسی این پژوهش صرفاً مبتنی بر رویکرد زبان‌شناختی نیست، بلکه تحلیل محتوا و بررسی متنی را نیز در دو روایت مورد نظر دربرمی‌گیرد. در این مسیر، ابتدا متون آیینی یاری معرفی می‌شوند؛ سپس بخش‌هایی از روایت گلیمه‌کوول بر اساس نسخه خطی دیوان گوره آوانویسی، ترجمه و شرح داده شده و تمامی فرازهای این روایت تبیین می‌گردد. همچنین روایت کوتاه پائوروه نیز ارائه و تحلیل می‌شود. در ادامه، دو روایت به‌صورت تطبیقی بررسی شده و وجوه شباهت آن‌ها شناسایی و تبیین می‌گردد. افزون بر این، با ارائه یک نتیجه‌گیری موردی، نشان داده می‌شود که چگونه مفاهیم برگرفته از متون آیین یاری می‌توانند در تبیین زوایای مختلف برخی روایت‌های ادبیات دینی ایران باستان مؤثر باشند.

https://jrm.ut.ac.ir/article_102678_e8363375971588dd2c057404501497bf.pdf

موسسه انتشارات دانشگاه تهران مجله ادیان و عرفان 2228-5563 58 1 2025 07 11 The symbols of Farr(ah) during the reign of Anūshīrwān of Sassanid in Tabari’s history نمودها و نمادهای «فرّه» در دوران پادشاهی انوشیروان ساسانی در تاریخ طبری‏ 25 50 102679 10.22059/jrm.2025.391752.630595 FA مسعود شاورانی استادیار، گروه ادیان، دانشگاه بین المللی مذاهب اسلامی، تهران، ایران. Journal Article 2025 03 13 The concept of the divine Farr(ah), encompassing royal, Kiyani, heroic, and Iranian aspects, was crucial and central in legitimizing the kings of ancient Iran. Farr(ah) can be understood as glory, confirmation, victory, power, and a divine gift associated with wisdom, intellect, beauty, and light. Muhammad ibn Jarir al-Tabari, a prominent and influential Iranian interpreter, jurist, theologian, and historian, holds a foundational position among Muslims with both his Quranic commentary and his history, "Tārīkh al-Rusul wa al-Mulūk." This research can contribute to a more profound understanding of some of Tabari's political, historical, interpretive, social, and religious approaches, which are embedded in his works, particularly in his history and Quranic commentary. Tabari's history is the first significant Islamic and Iranian source to refer to the Iranian concept of Farr(ah). He was fully aware of this important concept in ancient Iranian thought. It is worth investigating whether he might have transferred the idea of Farr(ah) into Islamic theology. This article examines the symbols and manifestations of Farr(ah) during the reign of Anūshīrwān, as narrated in Tabari's history. Tabari discusses the "fire" of the Fars fire temple, the "water" of Lake Sāwah, the breaking of the "Ivān" the "crown" and Anūshīrwān's "righteousness, wisdom, and prudence," the "camel" and "horse" in the dream of the Mubad Mubadān, the "Stick" in Satīḥ's prophecy, heroic Farr(ah), and the symbols of Wahrez's "turban" and "bow and arrow." مفهوم «فرّه» ایزدی، شامل فرّه شاهی، کیانی، پهلوانی و ایرانی، در مشروعیت بخشیدن به پادشاهان ایران باستان بسیار مهم و محوری بوده‌است. «فرّه» را می‌توان شکوه، تائید، پیروزی، قدرت و موهبتی الهی دانست که با خرد، حکمت، زیبایی و روشنایی همراه است. محمد بن جریر طبری، مفسّر، فقیه، الهی‌دان و مورّخ برجسته و تأثیرگذار ایرانی، با نگارش تفسیر قرآن و تاریخ الرسل و الملوک، جایگاهی بنیادین در میان مسلمانان دارد. تاریخ طبری نخستین منبع مهم اسلامی و ایرانی است که به مفهوم ایرانی «فرّه» اشاره می‎کند. او به این مفهوم مهم در اندیشۀ ایران باستان کاملا آگاه بوده‌است. قابل بررسی است که شاید مفهوم «فرّه» توسط وی به الهیات اسلامی منتقل شده باشد. این تحقیق می‌تواند به فهم بیشتر و ژرف‌تر برخی رویکردهای سیاسی، تاریخی، تفسیری، اجتماعی و دینی طبری که در آثار او نهفته‌است، مخصوصا در تاریخ و تفسیر قرآن او، کمک کند. در این مقاله به نمادها و نمودهای «فرّه» در دوران پادشاهی انوشیروان ساسانی، که در تاریخ طبری روایت شده‌است، پرداخته می‌شود. طبری از «آتش» آتشکده فارس، «آب» دریاچه ساوه، شکستن «ایوان مدائن»، «تاج» و «درستکاری، خردمندی و تدبیر» انوشیروان، «شتر» و «اسب» در خواب موبد موبدان، «عصا» در پیشگویی سطیح، فرّه پهلوانی و نمادهای «دستار» و «تیر و کمان» وهرز، سخن می‌گوید.

https://jrm.ut.ac.ir/article_102679_0c79c7e62a05178f481cc4da7211f48b.pdf

موسسه انتشارات دانشگاه تهران مجله ادیان و عرفان 2228-5563 58 1 2025 09 20 An Analytical-Critical Study of Richard Rubenstein’s Theological Views واکاوی تحلیلی ـ انتقادی دیدگاه‌های الهیاتی ریچارد روبنشتاین‏ 55 77 103766 10.22059/jrm.2025.396879.630623 FA علیرضا مویدراد دانشجوی کارشناسی ارشد، گروه ادیان و عرفان، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران. میلاد اعظمی مرام استادیار، گروه ادیان و عرفان، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران. Journal Article 2025 06 09 The Holocaust provoked a profound theological crisis among Jewish thinkers, and Richard Rubenstein's thought emerged from this struggle. He argued that after Auschwitz, belief in «God of history» became intellectually and morally indefensible, rendering all traditional theodicies inadequate. Consequently, he attempted to reconstruct Jewish theology in light of modern realities. This study employs a critical-analytical approach to examine Rubenstein's radical reinterpretations of Jewish traditional theology. His reinterpretation centres on five key doctrines: divine presence/absence, evil and theodicy, the biblical covenant, the meaning and purpose of history, and the sustaining of faith. Rubenstein claimed we now live in the age of «death of God» and must seek an embodied theology. Accepting the «death of the historical God», his theology moves toward a naturalistic conception of divinity: «holy nothingness». Rubenstein distinguishes between natural and modern evil. Natural evil is inherent to our world-we must accept life with both its creative and destructive moments, recognising our place in this cosmic process. Modern evil, however, stems directly from modernity's processes: instrumental rationality, secularisation, and managing «surplus populations». This analysis led Rubenstein toward militant positions that suffer from methodological errors, including reductionism in his analysis of modernity, neglecting human agency in events like the Holocaust, and aligning with Islamophobic discourses هولوکاست تکاپویی جدی در میان الهی‌دانان یهود برانگیخت و اندیشه‌های ریچارد روبنشتاین از نتایج چنین تکاپویی است. به اعتقاد او، پس از آشویتس باور به «خدای تاریخ» دیگر از حیث عقلانی و اخلاقی قابل دفاع نیست و تمام تئودیسه‌های سنتی ناپذیرفتنی‌اند، ازاین‌رو کوشید الهیات یهودی را با عنایت به واقعیت‌های جهان مدرن بازسازی کند. پژوهش حاضر با روشی تحلیلی ـ انتقادی به تبیین بازتفسیرهای بنیادین روبنشتاین از مفاهیم محوری الهیات یهودی می‌پردازد. مطابق تحلیل نویسندگان، این بازتفسیر را می‌توان حول پنج آموزه سامان داد: حضور یا غیب خدا، شرّ و تئودیسه، عهد کتاب‌مقدسی، معنای تاریخ و امکای بقای ایمان. به اعتقاد روبنشتاین، اکنون در عصر مرگ خدا هستیم و باید در جست‌وجوی الهیاتی انضمامی رفت. دستگاه فکری او با تاکید بر «مرگ خدای تاریخ»، به سمت درکی طبیعت‌گرایانه از الوهیت، که از آن با تعبیر «هیچِ مقدس» یاد می‌کند، متمایل گشت. مطابق تحلیل روبنشتاین، می‌توان از دو شرّ طبیعی و مدرن سخن گفت. شرّ طبیعی جزوی از جهان گشوده به روی ماست و به‌ناگزیر باید زندگی را با همۀ لحظات خلق و سازندگی و نیز با لحظات تخریب و زوال آن پذیرفت. شرّ مدرن نه بازگشت به بربریت که محصول مستقیم فرایندهای مدرنیته نظیر عقلانیت ابزاری، سکولاریزاسیون و مدیریت «جمعیت مازاد» است. این تحلیل از شرّ مدرن، روبنشتاین را به سمت دیدگاه‌های جنگ‌طلبانه‌ای سوق داد که واکنش سایر اندیشمندان را در پی داشت. نقدهایی از قبیل تقلیل‌گرایی در تحلیل مدرنیته، نادیده‌گرفتن نقش عوامل انسانی در بروز وقایعی چون هولوکاست و همسو شدن با گفتمان‌های اسلام‌هراسانه، از جمله آن نقدها می‌باشد.

https://jrm.ut.ac.ir/article_103766_80fe4830a5ded0f7af24fe1df49a3d27.pdf

موسسه انتشارات دانشگاه تهران مجله ادیان و عرفان 2228-5563 58 1 2025 09 20 Lady Khadijah (pbuh) in the Mirror of History, Narrative, and Collective Memory An Analytical Re-reading of Early Islamic Sources حضرت خدیجه (س) در آینه تاریخ، روایت و حافظه جمعی‏ بازخوانی تحلیلی در منابع سده‌های نخست اسلامی 81 100 103770 10.22059/jrm.2025.396873.630622 FA رمضان رضایی دانشیار، گروه تاریخ، تمدن و انقلاب اسلامی، دانشکدۀ معارف و اندیشۀ اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران. هانیه رسولی حضرت خدیجه (س) در آینه تاریخ، روایت و حافظه جمعی‏ بازخوانی تحلیلی در منابع سده‌های نخست اسلامی Journal Article 2025 06 09 Despite the unparalleled role of Lady Khadijah (pbuh) at the outset of the Prophet Muhammad's (pbuh) mission, her character has consistently been represented in the historical memory of Muslims through religious narratives and diverse discursive contexts. The central concern of this study is to explore how the image of Lady Khadijah (pbuh) has been constructed within the collective memory of Muslims and to examine the influence of religious, cultural, and political dynamics on this process. The article argues that her representation extends beyond mere historical accounts and instead reflects discursive, ritual, and socio-political developments across different periods of Islamic history. Employing an analytical-critical method and grounded in early Islamic sources, the study adopts Maurice Halbwachs' theory of collective memory as its theoretical framework. Findings demonstrate that within Sunni memory, Khadijah (pbuh) is portrayed as a loyal and supportive figure. In contrast, in Shiʿi memory, she is elevated to a sacred and central role in the continuity of the Imamate. Moreover, Orientalist scholarship has, in some cases, converged with Muslim religious memory by presenting a rational and positive image of her, thereby opening the door for comparative and inter-sectarian studies on the role of women in early Islam با وجود جایگاه بی‌بدیل حضرت خدیجه (س) در آغاز رسالت پیامبر اکرم (ص)، بازنمایی شخصیت او در حافظه تاریخی مسلمانان همواره تحت تأثیر روایت‌های مذهبی و زمینه‌های گفتمانی گوناگون قرار گرفته‌است. مسئله اصلی پژوهش حاضر، واکاوی چگونگی شکل‌گیری تصویر حضرت خدیجه (س) در حافظه جمعی مسلمانان و بررسی تأثیر جریان‌های مذهبی، فرهنگی و تاریخی بر این بازنمایی است. پرسش محوری آن است که چگونه سنت‌های روایی شیعه و اهل سنت به بازآفرینی متفاوتی از شخصیت حضرت خدیجه (س) دست زده‌اند و این تفاوت‌ها چه نسبتی با حافظه جمعی مسلمانان دارد. مدعای مقاله آن است که بازنمایی حضرت خدیجه (س) فراتر از گزارش‌های تاریخی بوده و بازتابی از تحولات گفتمانی، سیاسی و آیینی دوره‌های مختلف اسلامی محسوب می‌شود. این پژوهش با رویکرد تحلیلی ـ انتقادی و بر پایه منابع سده‌های نخست هجری، ضمن بهره‌گیری از نظریه حافظه جمعی موریس هالبواکس، به مقایسه تطبیقی حافظه شیعی و سنی پرداخته‌است. یافته‌ها نشان می‌دهد که در حافظه اهل سنت، خدیجه (س) به‌عنوان زنی وفادار، حامی و انسانی نزدیک به پیامبر اکرم (ص) معرفی شده، حال آنکه در حافظه شیعی، او سیمایی قدسی و محوری در استمرار امامت یافته‌است. علاوه بر این، نگاه مستشرقان نیز در برخی موارد همسو با حافظه مسلمانان، تصویری مثبت و عقلانی از وی ارائه کرده‌اند. این نتایج امکان گسترش مطالعات تطبیقی درباره جایگاه زنان در تاریخ اسلام را فراهم می‌سازد.

https://jrm.ut.ac.ir/article_103770_15c8261c15bc7c659941bd8a0a08cbb1.pdf

موسسه انتشارات دانشگاه تهران مجله ادیان و عرفان 2228-5563 58 1 2025 09 20 Comparative Analysis of Theoretical Foundations of Mysticism and Magic in Abrahamic Religions Emphasis on Islamic Mysticism, Kabbalah, and Christianity تحلیل تطبیقی مبانی نظری عرفان و جادو در ادیان ابراهیمی‏ با تأکید بر عرفان اسلامی، قبالا و مسیحی 103 123 103772 10.22059/jrm.2025.396060.630619 FA زهرا ملکی دانشجوی دکترا، گروه ادیان و عرفان، واحد یادگار امام خمینی(ره) شهرری، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران. محمودرضا اسفندیار دانشیار، گروه ادیان و عرفان، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی، تهران، ایران Journal Article 2025 06 26 Mysticism and magic, as two dimensions of esoteric experience within Abrahamic religions, exhibit significant convergences and distinctions. This article undertakes a comparative analysis of the theoretical foundations of mysticism and magic across the three major Abrahamic traditions—Judaism, Christianity, and Islam—aiming to elucidate their theoretical and practical convergences and distinctions through an examination of sacred sources, mystical texts, and theological stances. The findings demonstrate that concepts such as the unity of existence, the correspondence between the macrocosm and microcosm, and the duality of good and evil play foundational roles in both domains. Accordingly, being is an integrated system wherein influencing one part or layer enables intervention in another part or layer. Furthermore, across these religious traditions, magic is generally regarded as reprehensible, whereas mysticism, manifested through purposeful, inwardly oriented spiritual practices, holds an elevated status. Nevertheless, the boundary between mysticism and magic is occasionally blurred, particularly in domains such as saintly miracles (karāmāt), permissible magic (siḥr ḥalāl), or the extraordinary manifestations of mystics, which may be conflated with magic in external perceptions. By analysing the structure of foundational beliefs and each religion's engagement with supernatural experiences, this article seeks to provide a lucid depiction of the relationship between mysticism and magic within Abrahamic traditions عرفان و جادو، به‌عنوان دو ساحت از تجربۀ باطنی در ادیان ابراهیمی، هم‌پوشانی‌ها و تمایزاتی معنادار دارند. مقالۀ حاضر به تحلیل تطبیقی مبانی نظری عرفان و جادو در سه دین بزرگ ابراهیمی، یعنی یهودیت، مسیحیت و اسلام میپردازد و تلاش دارد تا با واکاوی منابع مقدس، متون عرفانی و مواضع الهیاتی این ادیان، تمایزها و اشتراکات نظری و سلوکی میان عرفان به‌مثابۀ راهی برای وصول به حقیقت، و جادو به‌عنوان ابزاری برای تسلط بر طبیعت یا نیروهای ماوراء طبیعی را تبیین نماید. یافته‌ها نشان می‌دهد که مفاهیمی همچون وحدت وجود، تناظر عالم کبیر و صغیر و دوگانه خیر و شر در عالم، در هر دو حوزه نقش بنیادین ایفا می‌کنند. بنابرین هستی، نظام یکپارچه‌ای است که با اثر گذاشتن بر جزئی یا لایه‌ای از آن، در جای دیگر می‌‌توان تصرف نمود. به‌علاوه، در هر سه سنت دینی، جادو به‌طور کلی مذموم و محکوم، اما عرفان، در قالب سلوک روحانی، درون‌دینی و هدفمند، از جایگاهی بلند برخوردار است. با این حال، در برخی موارد مرز میان عرفان و جادو مبهم است؛ به‌ویژه در حوزه‌هایی مانند کرامت، سحر حلال یا تجلیات خارق‌العاده عارفان، که در نگاه بیرونی با جادو خلط می‌‌شود. این مقاله بر آن است تا با تحلیل ساختار باورهای بنیادین و نحوه مواجهه هر دین با تجربه‌های فراطبیعی، تصویری روشن از نسبت میان عرفان و جادو در سنت‌های ابراهیمی ارائه دهد.

https://jrm.ut.ac.ir/article_103772_4b4396ce5b294f9e482085f684371002.pdf

موسسه انتشارات دانشگاه تهران مجله ادیان و عرفان 2228-5563 58 1 2025 09 20 Explaining the Hidden Identity Based on the Wisdom of Shia Hadith and Comparing It with the Views of Ibn Arabi تبیین هویت غیبیه بر اساس حکمت حدیثی شیعی و قیاس آن با آراء ابن عربی‏ 127 147 103775 10.22059/jrm.2025.392768.630605 FA میثم مزکاء مدرس فلسفه و عرفان، دانشگاه هنر اصفهان، اصفهان، ایران Journal Article 2025 03 31 This writing seeks to analytically and descriptively clarify the nature of the hidden identity (Hawiyyah Ghaybiyyah), the Divine Presence (Hadrat Ahadiyyah), and Unity (Wahdiyyah) and the obligations arising from them from the perspective of Shia Hadith wisdom, comparing them with the views of Ibn Arabi. Initially, we understand from the text that «the essence of the hidden identity» is different from «the essence of the hidden identity» and «its names.» In the sense that, firstly, both in terms of existence and in terms of existential rulings, there is a type of distinction in essence and a verbal commonality in existence between «the essence of the hidden identity,» «the essence of the hidden identity,» and «its names.» Secondly, according to the wisdom of Shia hadith, the ranks of the system of existence at the level of the command are: the essence of the hidden identity, the essence of the hidden identity, the Divine Presence (Hadrat Ahadiyyah), and the Divine Unity (Hadrat Wahdiyyah). The essence of the hidden identity refers to the Divine Being in (He is God, the One), where «One» is the inherent attribute of the Divine Being, and Unity is the aspect of oneness. The Divine Presence (Hadrat Ahadiyyah) has both negative and affirmative elements, such that, in terms of the negative, it denies any names and attributes of perfection from the essence of the hidden identity. In terms of the affirmative, it is the source of all names and attributes and the realization of the Divine Unity (Hadrat Wahdiyyah). In comparing these meanings with Ibn Arabi's views, he also describes the hidden identity and the Divine Presence like that found in Shia hadith wisdom. In some expressions, he implicitly refers to the essence of the hidden identity این نوشتار به نحو توصیفی تحلیلی درصدد تبیین هویت غیبیه، حضرت احدیت و حضرت واحدیت و احکام مترتب بر آنها از منظر حکمت حدیثی شیعی و قیاس آن با آراء ابن عربی است، بنحوی که در ابتداء بر اساس نصّ دانستیم که «کنه هویت غیبیه» غیر از «ذات هویت غیبیه» و «اسمائش» است به طوری که اولاً طبق حکمت حدیث‌ شیعی، مراتب نظام هستی در مرتبه امری عبارتند از: کنه هویت غیبیه، ذات هویت غیبیه، حضرت احدیت و حضرت واحدیت، که مراد از ذات هویت غیبیه، همان حضرت هو در (هو الله احد) و «احد» صفت ذاتی هو و واحدیت، وجه احدیت است به نحوی که هم از حیث وجودی و هم از حیث احکام وجودی میان «کنه هویت غیبیه» با «ذات هویت غیبیه» و «اسماء» نوعی بینونیت در کینونیت و اشتراک لفظی در وجود حاکم است که ابن عربی نیز همین معنارا تصریح نموده؛ ثانیاً ذات (هو) که وجه بالطبع کنه غیبیه است دارای دو حیثیت اثباتی و تنزیهی برای کنه‌غیبیه است واین دو حیثیت بواسطه احدیت سلبیه ظاهرشده، چراکه حضرت احدیت دارای دو حیثیت سلبی و ایجابی است، احدیت سلبی هرگونه اسم و تعین کمالیه‌ای را از کنه ذات نفی می‌کند اما احدیت ایجابی، مصدر همه اسماء و علت تحقق حضرت واحدیت است که درقیاس با آراء ابن عربی او نیز احدیت را به دو ساحت عینی و کثیر تقسیم و حضرت واحدیت-راظهور واحدیت کثیر می‌داند، ضمن اینکه او نیز همچون حکمت حدیثی، نسبت میان وجود لابشرط با دیگر مراتب وجود را بنحو اشتراک لفظی و نسبت میان مراتب مادون او با یکدیگر را اشتراک معنوی می‌داند.

https://jrm.ut.ac.ir/article_103775_6f9c23643f4b23f3d9c510493ddb8b91.pdf

موسسه انتشارات دانشگاه تهران مجله ادیان و عرفان 2228-5563 58 1 2025 09 20 Ibn ʿarabī’s Perspective on the Reflection of the Principle of «Waḥdat al-Wujūd» in the Valorisation of Human Social Relations دیدگاه ابن عربی در باب بازتاب اصل وحدت وجود بر ارزشمند شدن روابط اجتماعی انسانها‏ 153 172 103776 10.22059/jrm.2025.394868.630611 FA بهنازالسادات طبیبیان دانشجوی دکترا، گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکدۀ الهیات و معارف اهل‌البیت(ع)، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران. فروغ السادات رحیم پور دانشیار، گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکدۀ الهیات و معارف اهل‌البیت(ع)، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران. مجید صادقی حسن‌آبادی دانشیار، فلسفه و کلام اسلامی، دانشکدۀ الهیات و معارف اهل‌البیت(ع)، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران. Journal Article 2025 05 09 The concept of Waḥdat al-Wujūd (Unity of Being) is one of the most fundamental pillars of Ibn ʿarabī's theoretical mysticism, emphasizing the absolute oneness of existence and its manifestation in the various forms of being. This Perspective not only provides a mystical and theological understanding of the human relationship with God but can also serve as an ethical and social model. The present study, employing a descriptive-analytical approach, examines the potential of the concept of *Waḥdat al-Wujūd* to enhance the quality of human social relations. According to this view, all beings are manifestations of a single reality, and this intrinsic unity forms the basis for accepting others, reducing conflicts, and promoting mutual understanding. This insight can underpin values such as respect for human dignity, unconditional love, social justice, and peaceful coexistence in society. Ibn ʿarabī's thought, by negating rigid boundaries between self and other, provides the foundation for a form of spiritual humanism emerging from Islamic mysticism. In today's world, faced with crises of identity, violence, and social fragmentation, revisiting this thought can offer a robust response to humanity's need to rebuild and restructure interpersonal relations. Ultimately, Waḥdat al-Wujūd can be regarded as an ethical paradigm linking mystical knowledge with social action اندیشۀ «وحدت وجود» یکی از بنیادی‌ترین ارکان عرفان نظری ابن عربی است که بر یگانگی مطلق وجود و تجلی آن در صور گوناگون هستی تأکید دارد. این نگرش، نه ‌تنها برداشتی عرفانی و الهیاتی از رابطۀ انسان با خداوند ارائه می‌دهد، بلکه می‌تواند به‌عنوان مدلی اخلاقی-اجتماعی نیز مورد استفاده قرار گیرد. پژوهش حاضر با رویکردی توصیفی-تحلیلی به بررسی قابلیت‌های اندیشۀ وحدت وجود در ارتقای کیفیت روابط اجتماعی انسان‌ها می‌پردازد. بر مبنای این دیدگاه، همه موجودات، جلوههای گوناگون حقیقتی واحدند و همین وحدت ذاتی، پایه ‌ای برای پذیرش دیگران، کاهش تعارض و گسترش تفاهم فراهم می‌آورد. این بینش می‌تواند مبنای ارزش‌‌هایی چون احترام به کرامت انسان، محبت بی‌‌قید، عدالت اجتماعی و همزیستی مسالمت‌‌آمیز در جامعه قرار گیرد. اندیشۀ ابن عربی با نفی مرزهای خشک میان خودی و غیرخودی، زمینه‌ای برای نوعی انسان‌گرایی معنوی فراهم می‌آورد که از دل عرفان اسلامی بر می‌خیزد. در دنیای امروز که با بحران هویت، خشونت و گسست‌‌های اجتماعی مواجه است، بازخوانی این اندیشه می‌تواند پاسخی مؤثر به نیاز بشر برای بازسازی روابط انسانی باشد. در نهایت، وحدت وجود می‌تواند به‌عنوان الگویی اخلاقی، پیونددهندۀ معرفت عرفانی و کنش اجتماعی تلقی شود.

https://jrm.ut.ac.ir/article_103776_1df38dbe00b5cf98bceaad721e9b2d1d.pdf

موسسه انتشارات دانشگاه تهران مجله ادیان و عرفان 2228-5563 58 1 2025 09 20 The Mystery of the ‘Beloved’ A Close Investigation of the Ambiguous Ending of Saʿd al-Dīn Ḥamūya’s Kitāb al-Maḥbūb, and its Contested Shīʿī Themes معمای محبوب‏ تأملی دربارۀ انجامۀ مبهم و برخی مضامین شیعی کتاب المحبوب سعدالدین حمویه 175 195 103777 10.22059/jrm.2025.398883.630642 FA سید صالح پژمان دانش‌آموختۀ دکترا، مؤسسۀ مطالعات اسلامی، دانشگاه مک‌گیل، مونترال، کانادا. Journal Article 2025 07 18 Despite the pivotal importance of Kitāb al-Maḥbūb as the principal work of the eminent seventh-century Sufi, Shaykh Saʿd al-Dīn Ḥamūya (d. 1251 AD), the representation of this text in modern scholarship remains obscure mainly and, in some respects, inaccurate. A close examination of several key manuscript copies reveals that the extant version of the text is incomplete, missing a substantial portion of its final chapter, which included significant discussions. This finding opens a crucial window for resolving some fundamental ambiguities surrounding Ḥamūya's thought, particularly by explaining the absence of specific Shīʿī themes that various Sufis across different periods have attributed to the Maḥbūb. In the absence of such an explanation, some modern scholars in recent decades have interpreted the apparent discrepancy between the accounts of figures such as ʿAzīz al-Dīn Nasafī, Sayyid Ḥaydar Āmulī, and Nūrullāh Shūshtarī—who refer to Ḥamūya's Shīʿī inclinations—and the currently available text of the Maḥbūb as evidence undermining the credibility of their claims. In some cases, they have gone further by casting doubt on, or at the very least minimising, the very idea of Shīʿī affinities in Ḥamūya's thought. This article, through a close textual analysis, argues that Nasafī's remarks about Ḥamūya's Twelver Shīʿī leanings are not primarily based on the Maḥbūb. Moreover, the ambiguous state of the work's concluding part prevents a definitive judgment regarding the reliability of Āmulī's and Shūshtarī's accounts. These findings call for a reassessment of the prevailing assumptions about the confessional aspects of Ḥamūya's mystical legacy با وجود اهمیت کلیدی کتاب المحبوب به عنوان عمده‌ترین نوشتۀ صوفی بزرگ قرن هفتم، شیخ سعدالدین حمویه (د. ۶۴۹)، تصویر تحقیقات مدرن از آن تا حد زیادی مبهم و در جنبه‌هایی نادقیق است. بررسی متن کتاب المحبوب بر اساس چندین نسخۀ خطی مهم باقی‌مانده از آن نشان می‌دهد که برخلاف تصور عموماً پذیرفته‌شده از سوی برخی محققین، آنچه که امروزه از متن این تصنیف در دسترس است صورت کامل آن نبوده و بخش قابل‌توجهی از فصل انتهایی آن که شامل مباحثی مهم بوده را در بر ندارد. این یافته دریچه‌ای کلیدی می‌گشاید برای حل برخی ابهامات اساسی حول اندیشۀ سعدالدین حمویه از جمله اینکه تبیینی ارائه می‌کند در خصوص چرایی فقدان برخی مضامین شیعی که افرادی از صوفیۀ اعصار گوناگون به کتاب المحبوب نسبت داده‌اند. در نبود این تبیین در دهه‌های اخیر، دسته‌ای از محققین مدرن، عدم سازگاری ظاهری میان گزارش شخصیت‌هایی چون عزیزالدین نسفی، سیدحیدر آملی، و نورالله شوشتری از تمایلات شیعی حمویه و متن موجود از کتاب المحبوب را سندی در تضعیف وثاقت دعاوی آنها گرفته و فراتر از آن، اساس وجود تمایلات شیعی سعدالدین حمویه را مورد تشکیک قرار داده یا دستکم آنها را کوچک‌نمایی کرده‌اند. مقالۀ حاضر از طریق بررسی متن‌شناختی چندجانبه نشان می‌دهد که از یک سو نکات مورد اشارۀ عزیزالدین نسفی در خصوص تمایلات اثنی عشری حمویه اساساً متکی به کتاب المحبوب نیست، و از سوی دیگر وضعیت مبهم انجامۀ کتاب المحبوب راه را برای رسیدن به یک ارزیابی قطعی در خصوص وثاقت گزارش‌های صوفیانی چون آملی و شوشتری می‌بندد.

https://jrm.ut.ac.ir/article_103777_5e27143c2dd9e256eaf73ecf458f8249.pdf

موسسه انتشارات دانشگاه تهران مجله ادیان و عرفان 2228-5563 58 1 2025 09 20 Analysis and Study of Iconographic Devotional Carpets of Guābādi Dervishes in the Qajar Period بررسی و تحلیل فرش‌های شمایل‌نگارانۀ اعتقادی دراویش گنابادی در دوره قاجار‏ 199 224 103780 10.22059/jrm.2025.398372.630634 FA احد روان جو استادیار، گروه گرافیک، دانشکدۀ هنر شوشتر، دانشگاه شهید چمران اهواز، اهواز، ایران غزل احیایی دانشجوی کارشناسی ارشد، گروه پژوهش هنر، دانشکدۀ هنر شوشتر، دانشگاه شهید چمران اهواز، اهواز، ایران. Journal Article 2025 07 19 The Dervishes, a prominent branch of Sufism in Iran and followers of the Ni'matullahi order, played a significant role in promoting asceticism and spirituality in society. In Iranian carpet weaving in the 11th century AH, carpet imagery with religious and mystical themes became prominent, especially in Kerman, Gonabad, and Kashan. These works reflected concepts related to Sufism and asceticism, and artistically, they also drew upon Iranian tradition and modern European art in terms of composition, perspective, and visual techniques. The main question of the article is: How did the iconography of the Guābādi Dervishes in the Qajar period manifest as an artistic-religious tool in carpets, and what concepts, symbols, and visual elements did it possess? The aim is to examine and analyse the religious iconographic carpets of the Guābādi Dervishes in the Qajar period. The research employed a qualitative, descriptive-analytical approach, collecting data through library studies and a review of reputable scientific articles. The findings indicate that these motifs, in addition to reflecting mystical beliefs, played a key role in preserving and transmitting mystical concepts, utilizing elements of Iranian art, and were also inspired by European art in the application of visual effects. These carpets have served as a means of conveying spiritual messages and cultural concepts دراویش گنابادی، یکی از شاخه‌های برجسته تصوف در ایران و پیرو طریقت نعمت‌اللهی‌اند که در دوران صفویه و قاجار به اوج شکوفایی در تعالیم و اعتقادات خود رسیدند و نقشی بسزا در ترویج زهد و معنویت در جامعه داشتند. در فرش‌بافی ایران که یکی از برجسته‌ترین هنرهای دستی جهان بوده، در قرن ۱۱ خورشیدی، تصویرگری فرش با مضامین مذهبی و عرفانی رونق گرفت. در دوره قاجار، شمایل‌نگاری دراویش به‌ویژه در کرمان، گناباد و کاشان برجسته شد. این آثار مفاهیمی مرتبط با تصوف و زهد را بازتاب داده و به لحاظ هنری از سنت ایرانی و هنر مدرن اروپایی در ترکیب‌بندی، پرسپکتیو و تکنیک‌های بصری نیز بهره گرفته‌اند. پرسش اصلی مقاله، این است که چگونه شمایل‌نگاری دراویش گنابادی در دوره قاجار توانسته به‌عنوان یک ابزار هنری-اعتقادی در فرش‌ها تجلی یابد و دارای چه مفاهیم، نمادها و عناصربصری بوده‌است؟ هدف پژوهش حاضر، بررسی و تحلیل فرش‌های شمایل‌نگارانه اعتقادی دراویش گنابادی در دوره قاجار است. این مطالعه به تحلیل نقش‌مایه‌ها و مفاهیم نمادین در این فرش‌ها و تأثیرات اجتماعی، فرهنگی و مذهبی آن‌ها می‌پردازد. روش پژوهش مقاله کیفی، با بیان توصیفی‌تحلیلی بوده و داده‌ها به شیوه مطالعات کتابخانه‌ای و بررسی مقالات معتبر علمی گردآوری شده‌اند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که این نقوش علاوه بر انعکاس باورهای عرفانی، نقشی کلیدی در حفظ و انتقال مفاهیم عرفانی با بهره‌گیری از عناصر هنر ایرانی داشته و از هنر اروپایی در زمینه کاربست بصری آثار نیز الهام گرفته‌اند. این فرش‌ها توانسته‌اند به‌عنوان ابزاری برای انتقال پیام‌های معنوی و مفاهیم فرهنگی عمل کنند.

https://jrm.ut.ac.ir/article_103780_9931c46b229e03308a2c2934b5f8a342.pdf

موسسه انتشارات دانشگاه تهران مجله ادیان و عرفان 2228-5563 58 1 2025 09 20 The Dominance of Theoretical Analysis over Empirical Description Investigating ‘Over-theorization’ in the Study of New Spiritualitiy غلبۀ تحلیل‌ نظری بر توصیف تجربی‏ واکاوی «نظریه‌زدگی» در مطالعۀ معنویت‌گرایی نوظهور 229 251 103781 10.22059/jrm.2025.398776.630640 FA احمد شاکرنژاد استادیار، گروه ادیان و عرفان، دانشکدۀ الهیات و ادیان، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران. Journal Article 2025 07 21 This study examines how Iranian scholars engage with the phenomenon of New Spirituality. Using Braun and Clarke’s thematic analysis method and based on fifteen semi-structured interviews, it reconstructs and expands the main themes. The interviews are analyzed within the theoretical framework of Lorne Dawson, distinguishing between primary accounts (empirical descriptions) and secondary accounts (theoretical analyses). Through this approach, the article seeks to extract qualitative patterns and themes, while also identifying the quantitative weight of each category of themes through a complementary method of secondary quantification. The findings indicate that the primary themes include: (1) spiritual techniques, (2) popular concepts, (3) linguistic and media representations, (4) hybrid lifestyles, and (5) psychological motivations. The secondary themes consist of: (1) epistemological critique, (2) cultural analysis, (3) theological judgment, (4) affirmative engagement, and (5) critique of methodological approaches. The analysis, carried out by mapping the themes onto the selected theoretical framework, shows that among Iranian scholars, secondary accounts significantly outweigh primary accounts both quantitatively and qualitatively. This situation points to a form of “Over-theorization,” stemming from the dominance of theological, ideological, and philosophical interpretations over phenomenological understandings of New Spirituality. Even the available primary accounts do not reflect the lived experience and inner narratives of adherents, but are instead largely shaped by the external manifestations of the phenomenon. این پژوهش به بررسی نحوه مواجهۀ صاحب‌نظران ایرانی با پدیدۀ معنویت‌گرایی نوظهور پرداخته و با استفاده از ‏روش تحلیل مضمون براون و کلارک، بر پایه ۱۵ مصاحبه نیمه‌ساختاریافته، مضامین اصلی را بازتولید و توسعه بخشیده‌ ‏است. تحلیل مصاحبه‌ها براساس چارچوب نظری لارن داوسون و با تفکیک میان برداشت‌های اولیه (توصیف‌های ‏تجربی) و برداشت‌های ثانویه (تحلیل‌های نظری) انجام شده‌است. با این روش، مقاله می‌کوشد الگوها و مضامین ‏کیفی را استخراج کند. البته سهم کمّی هر دسته از مضامین نیز با استفاده از روش مکمل کمّی‌سازی ثانویه شناسایی ‏شده‌است. یافته‌ها نشان می‌دهد که مضامین برداشت‌های اولیه شامل: ۱. تکنیک‌های معنوی، ۲. مفاهیم عامه‌پسند، ۳. ‏بازنمودهای زبانی و رسانه‌ای، ۴. سبک‌های زندگی ترکیبی، و ۵. انگیزه‌های روانی هستند؛ و مضامین برداشت‌های ‏ثانویه عبارتند از: ۱. نقد معرفت‌شناختی، ۲. تحلیل فرهنگی، ۳. داوری الهیاتی، ۴. مواجهه ایجابی و بومی، و ۵. نقد ‏روش‌شناسی مواجهه. تحلیل یافته‌ها با تطبیق مضامین بر چارچوب نظری منتخب انجام شده‌است و نشان‌می‌دهد در نگاه صاحب‌نظران ‏ایرانی، برداشت‌های ثانویه از نظر کمی و کیفی به طور محسوسی بر برداشت‌های اولیه غلبه دارد. این ‏وضعیت نشان‌دهندۀ نوعی «نظریه‌زدگی» است که ناشی از غلبه تفسیرهای الهیاتی، ایدئولوژیک و فلسفی بر شناخت ‏پدیدارشناسانه از معنویت‌های نوظهور است. حتی برداشت‌های اولیه موجود نیز بازتاب تجربه زیسته و روایت درونی گروندگان نیست، بلکه بیشتر مبتنی بر جلوه‌های بیرونی پدیده شکل گرفته‌اند.

https://jrm.ut.ac.ir/article_103781_4c0fa5c45d6465116cfcec6cf92d8cc9.pdf

موسسه انتشارات دانشگاه تهران مجله ادیان و عرفان 2228-5563 58 1 2025 09 20 A Study of the Narratives of Irhāṣāt al-Nabi Case Study: The Drying Up of Lake Sāve بررسی روایات ارهاصات النبی‏ نمونه موردی: فروخشکیدن دریاچۀ ساوه 255 279 103782 10.22059/jrm.2025.399770.630651 FA قنبرعلی رودگر دانشیار، گروه آموزش الهیات، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران. Journal Article 2025 07 30 Among the cities that fell into the hands of the Muslim Arabs during their conquests, Saveh is of particular importance, because although this city fell into the hands of the Muslims more than thirty years after the beginning of the mission of the Prophet (PBUH), it is among the few cities in Iran that, based on the claims of hadith and narrative sources, have been known in the Hejaz since the birth of the Prophet (PBUH). The drying up of Lake Saveh, coinciding with the birth of the Prophet of Islam, is regarded as one of the signs of his advent and is considered one of the so-called «Irhāṣāt.» The main question of this descriptive-analytical research is the authenticity, semantic value, and implications of the narrative of the drying up of Lake Saveh. How Muslim geographers and poets dealt with this event is the secondary question of this research. By examining the documentary account of the events of the night of the Prophet's birth, and revealing the process of its spiritual transformation and significance on the one hand, and by reflecting on its content, and also considering the lack of reference to the content of this hadith in many geographical texts and Muslim conquests, as well as in the diwans of almost all poets, it becomes clear that the drying up of Lake Saveh was not among the «Irhāṣāt al-Nabi.» In fact, Saveh was unknown to the Muslim Arabs before their conquest of the city, and perhaps for a long time after that در میان شهرهایی که در فرایند کشورگشایی‌های عرب‌های مسلمان، به دست آنان افتاد، ساوه اهمیتی ویژه دارد، چه این شهر بااین‌که بیش‌از سی سال پس از بعثت پیامبر (ص) به دست مسلمانان افتاد در شمار معدود شهرهای ایران است که بر پایه مدعای منابع حدیثی و روایی، از آغاز ولادت پیامبر (ص) در حجاز شناخته بوده و خشکیدن دریاچه ساوه، هم‌زمان با میلاد پیامبر اسلام، از نشانه‌های ظهور او و به‌اصطلاح جزو «ارهاصات» شمرده ‌شده‌است. پرسش اصلی این پژوهش توصیفی-تحلیلی چندوچون اصالت و نیز ارزش و اعتبار معنایی و دلالت‌های روایت خشکیدن دریاچۀ ساوه است. چگونگی مواجهۀ جغرافیانگاران مسلمان و نیز شاعران با این واقعه، پرسش‌های فرعی این تحقیق‌اند. با وارسی سندشناسانۀ گزارش رویدادهای شب میلاد رسول خدا، و آشکار کردن فرایند دگردیسی معنوی و دلالتی آن از یک‌سو، و با تأمل در محتوای آن و نیز با توجه به فقدان اشاره به مضمون این حدیث در بسیاری از متون جغرافیایی و فتوح‌نگاشته‌های مسلمانان و نیز در دیوان‌های قریب به تمام شاعران، آشکار می‌گردد که خشکیدن دریاچه ساوه در شمار «ارهاصات النبی» نبوده‌است. و اساساً ساوه تا پیش از تصرف این شهر به دست اعراب مسلمان و چه‌بسا تا مدت‌ها پس از آن، برای آنان ناشناخته بوده‌است.

https://jrm.ut.ac.ir/article_103782_d1b329aa2fa3ecd260a319a977d32de3.pdf

موسسه انتشارات دانشگاه تهران مجله ادیان و عرفان 2228-5563 58 1 2025 09 20 The Epistemological Convergence of Postmodernism and Islamic Mysticism in Critiquing Modern Rationality همگرایی معرفت‌شناختی پست‌مدرنیسم و عرفان اسلامی در نقد عقلانیت مدرن‏ 281 301 103783 10.22059/jrm.2025.399727.630650 FA رمضان مهدوی آزادبنی دانشیار، گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران Journal Article 2025 07 30 This research aims to explain the epistemological convergence of postmodernism and Islamic mysticism in critiquing classical rationality by addressing the main question: «How do these two paradigms, despite fundamental differences, align in criticizing modern rationality, and how can this convergence lead to the presentation of an epistemological model beyond the correspondence theory?» Through the analysis of themes such as knowledge as discovery in Islamic mysticism and the critique of representation theory, it is demonstrated that both traditions: 1. challenge classical rationality due to its claim to comprehend infinite reality; 2. consider language and reason incapable of fully explaining truth; in such a way that both discourses portray knowledge as beyond the simple mind-reality relationship. However, this convergence in critique leads to different outcomes, and while postmodernism tends toward epistemological relativism, Islamic mysticism, relying on the manifestation of divine wisdom, proposes a three-dimensional model based on negation (critique of instrumental reason), intuition (presential knowledge), and action (piety as the foundation of knowledge). The present research, employing the method of comparative analysis of texts (including the Quran, Islamic narrations, and key postmodern texts), argues through themes such as knowledge as manifestation and critique of representation theory that this combined model can both escape the limitations of correspondence theory and avoid postmodern nihilism. The findings indicate that «knowledge» in this framework is not a static representation but a dynamic process in engagement with the transcendent. این پژوهش با هدف تبیین همگرایی معرفت‌شناختی پست‌مدرنیسم و عرفان اسلامی در نقد عقلانیت کلاسیک، به این پرسش اصلی پاسخ می‌دهد که «چگونه این دو پارادایم، به‌رغم تفاوت‌های غایی، در نقد عقلانیت مدرن همسویند و این همگرایی چگونه می‌تواند به ارائه مدلی معرفتی فراتر از نظریه مطابقت بینجامد؟» با تحلیل مضامینی چون معرفت به‌مثابۀ کشف در عرفان اسلامی و نقد نظریۀ بازنمایی، نشان‌داده می‌شود که هر دو سنت: ۱. عقلانیت کلاسیک را به دلیل ادعای احاطه بر واقعیت نامتناهی به چالش می‌کشند؛ ۲. زبان و عقل را در تبیین کامل حقیقت ناتوان می‌دانند؛ به نحوی که معرفت را هر دو گفتمان فراتر از رابطه ساده ذهن-واقعیت تصویر می‌کنند. با این حال، این همگرایی در نقد، به نتایج متفاوتی می‌انجامد و در حالی که پست‌مدرنیسم به نسبی‌گرایی معرفتی سوق می‌یابد؛ عرفان اسلامی با تکیه بر تجلی حکمت الهی، الگویی سه‌بعدی مبتنی بر سلب (نقد عقل ابزاری)؛ شهود (معرفت حضوری)؛ و عمل (تقوا به عنوان بستر معرفت) را پیشنهاد می‌دهد. پژوهش حاضر با به کارگیری روش تحلیل تطبیقی متون (شامل قرآن، روایات اسلامی و متون کلیدی پست‌مدرن)، مضامینی چون معرفت به‌مثابۀ تجلی و نقد نظریه بازنمایی استدلال می‌کند که این مدل ترکیبی می‌تواند هم از محدودیت‌های نظریۀ مطابقت بگریزد و هم از نیهیلیسم پست‌مدرنی. یافته‌ها حاکی از آن است که «معرفت» در این چهارچوب، نه بازنمایی ایستا، بلکه فرآیندی پویا در مواجهه با امر متعالی است.

https://jrm.ut.ac.ir/article_103783_602e9e0d070d927e3d993329909050a5.pdf