موسسه انتشارات دانشگاه تهران مجله ادیان و عرفان 2228-5563 58 2 2026 01 13 A Comparative Analysis of Abū Ṭālib al-Makkī’s and al-Ghazālī’s Perspectives on Tawakkul (Trust in God) تطبیق دیدگاه‌های ابوطالب مکّی و غزّالی دربارۀ توکل‏ 307 328 105577 10.22059/jrm.2025.397905.630631 FA فاطمه اصلی بیگی دانشجوی دکترا، گروه فلسفه و حکمت، دانشکدۀ علوم و تحقیقات اسلامی، دانشگاه بین المللی امام خمینی، قزوین، ایران. محمد جواد شمس دانشیار، گروه فلسفه و حکمت، دانشکدۀ علوم و تحقیقات اسلامی، دانشگاه بین المللی امام خمینی، قزوین، ایران. مجید ملایوسفی دانشیار، گروه فلسفه و حکمت، علوم و تحقیقات اسلامی، دانشگاه بین المللی امام خمینی، قزوین، ایران. Journal Article 2025 07 02 Tawakkul (trust in God) constitutes one of the foundational concepts in the tradition of Islamic mysticism and represents an elevated station (maqām) on the spiritual path toward God (sulūk ilā Allāh). This concept is intimately connected with notions such as faith (īmān), contentment (riḍā), delegation (tafwīḍ), and the abandonment of personal planning (tark al-tadbīr). Within the historical development of Sufism, particularly in the teachings of Abū Ṭālib al-Makkī and Muḥammad al-Ghazālī, tawakkul occupies a distinctive position, reflecting the relationship between the human being and God, natural causes, and rational deliberation. The objective of this article is to provide a comparative analysis of al-Makkī’s and al-Ghazālī’s perspectives on tawakkul in order to elucidate the extent to which al-Ghazālī drew upon al-Makkī’s teachings and how, through conceptual reconstruction, he rendered this concept compatible with the social and rational life of Muslims. Al-Makkī, in his Qūt al-Qulūb, regards tawakkul as one of the spiritual states (aḥwāl) of those brought near to God and the seventh station among the stages of the spiritual journey, achieved through severing attachment to worldly causes, contentment, and absolute reliance upon divine promise. Al-Ghazālī, influenced by al-Makkī, reinterprets tawakkul in his Iḥyāʾ ʿUlūm al-Dīn within a rationalist and educational framework, integrating it with his ethical system. Employing a descriptive-analytical method and comparative approach, this article examines the degrees of tawakkul and its relationship to acquisition (kasb), sustenance (rizq), medical treatment, planning, and the question of human agency. The findings demonstrate that al-Ghazālī, while preserving al-Makkī’s ascetic tradition, recreates tawakkul as an ethical and social virtue, synthesizing it with practical rationality and individual responsibility. توکل از مفاهیم بنیادی در سنت عرفان اسلامی و از مقامات بلند سلوک الی‌الله است که با مفاهیمی همچون ایمان، رضا، تفویض و ترک تدبیر پیوند دارد. این مفهوم در سیر تاریخی تصوف، به‌ویژه در آراء ابوطالب مکی و محمد غزالی، جایگاهی خاص دارد و بازتاب‌دهنده نسبت انسان با خدا، اسباب طبیعی و تدابیر عقلانی است. هدف این مقاله، تحلیل تطبیقی دیدگاه‌های مکی و غزالی درباره توکل است تا روشن شود غزالی در چه سطوحی از آموزه‌های مکی بهره برده و چگونه با بازسازی مفهومی، آن را با زیست اجتماعی و عقلانی مسلمانان سازگار ساخته‌است. مکی در قوة القلوب، توکل را یکی از احوال مقربان و مقام هفتم از منازل سلوک می‌داند که با قطع علاقه از اسباب دنیوی، رضامندی، و اعتماد مطلق به وعده الهی تحقق می‌یابد. غزالی با تأثیرپذیری از مکی، در احیاء علوم‌الدین، توکل را در چارچوبی عقل‌گرا و تربیتی بازخوانی کرده و با نظام اخلاقی خود تلفیق نموده‌است. این مقاله با روش توصیفی-تحلیلی و رویکرد تطبیقی، ضمن تبیین مراتب توکل، نسبت آن را با کسب، رزق، درمان، تدبیر و مسئله اختیار بررسی می‌کند. یافته‌ها نشان می‌دهد که غزالی با حفظ سنت زاهدانه مکی، توکل را به فضیلتی اخلاقی و اجتماعی بازآفرینی کرده و آن را با عقلانیت عملی و مسئولیت‌پذیری فردی تلفیق نموده‌است.

https://jrm.ut.ac.ir/article_105577_43b321e35819a2f01bfc5082aece16bd.pdf

موسسه انتشارات دانشگاه تهران مجله ادیان و عرفان 2228-5563 58 2 2026 01 13 Capital Social Crimes in Zoroastrian Religious Texts جرایم اجتماعی مرگ ارزان در متون دینی زرتشتی‏ 333 354 105578 10.22059/jrm.2025.397435.630626 FA حسین حیدری دانشیار، گروه ادیان و فلسفه، دانشکدۀ ادبیات و زبانهای خارجی، دانشگاه کاشان، کاشان، ایران. فاطمه اکبری دانش‌آموختۀ کارشناسی ارشد، گروه ادیان و فلسفه، دانشکدۀ ادبیات و زبانهای خارجی، دانشگاه کاشان، کاشان، ایران. Journal Article 2025 07 11 Throughout history and across the geographical expanse of human habitation, penal codes and criminal statutes have consistently embodied the written and unwritten social contracts structuring society. According to these codes, peoples have voluntarily or by necessity relinquished a portion of their freedoms in order to attain ideals such as security, justice, the harmonization of conflicts, interests, and beliefs, and social welfare. The institution of laws and unwritten statutes likewise existed among the ancient Iranians, and the surviving texts attest to the Iranians' pioneering commitment to dād (law) and legal order. This article examines the principal Zoroastrian legal sources—the Avesta, Pahlavi texts, and the Rivāyāt of Dārāb Hormazdyār—spanning approximately 2,500 years (800 BCE to 1700 CE), employing a comparative method to report and compare the punishments for specific social crimes and sins such as homicide, adultery, sodomy, apostasy, sorcery, natural medical treatment by physicians, abortion, and others, which in Zoroastrian law were deemed margarzān (deserving of death in this world) and subject to eternal torment in the hereafter. Beyond these, there exist other capital offenses related to individuals' mistreatment of nature, which fall outside the scope of this article. A survey of Mazdean sources reveals that the motive or purpose underlying these laws was the creation and preservation of the extended family, the consolidation of kinship, and the stability of the social order in pastoral and agricultural communities, as well as mythological beliefs. In the majority of these, signs of patrilineality and patriarchy are evident. Remarkably, over this 2,500-year span, no significant transformation occurred in these laws در درازنای تاریخ و گستره جغرافیایی زیست بشر، قوانین و احکام کیفری هماره تجسم پیمانهای اجتماعی نوشته و نانوشته در ساختار جامعه بوده‌اند که برحسب آنها، مردمان بخشی از آزادی‌های خود را، خواسته یا به ناچار، وامی گذارند تا به آرمان‌هایی مانند: امنیت، عدالت، همسازی ستیزها و سودها و باورها، رفاه اجتماعی و …. نایل آیند. نهاد قانون‌ها و احکام‌نانوشته در میان ایرانیان باستان نیز وجود داشته و نوشته‌های برجای مانده هم پیشگامی ایرانیان را در پایبندی به«داد» و قانون می‌رساند.این مقاله با بررسی منابع اصلی حقوقی زرتشتیان (اوستا، متون پهلوی، روایات داراب هرمزدیار) که بازه زمانی حدود 2500 سال (800 ق. م. تا 1700 م.) را دربر می‌گیرد، به روش تطبیقی به گزارش و تطبیق مجازات جرایم و گناهان خاص اجتماعی مانند قتل، زنا، لواط، ارتداد، جادوگری، درمانگری طبیعی پزشکان، سقط جنین و … می‌پردازد که در قوانین زرتشتی مرگ‌ارزان (مستحق اعدام در این جهان) و عذاب همیشگی در آن جهان به شمار می‌آمده‌اند. البته بجز این‌ها، جرایم دیگر مرگ‌ارزان نیز وجود دارند که به بدرفتاری افراد با طبیعت ارتباط دارد و موضوع این مقاله نیست.مروری برمنابع مزداپرستان نشان می‌دهد انگیزه یا فرجام گذاردن قوانین یادشده، ایجاد و حفظ خانواده گسترده و تحکیم خویشاوندی و نیز پایداری نظام اجتماعی جوامع عشایری و کشاورزی و یا باورهای اساطیری بوده و در بیشینه این‌ها، نشانه‌های پدرتباری و پدرسالاری هویداست. شگفتا در این بازه 2500 ساله دگرگونی مهمی در این قوانین پدید نیامده‌است

https://jrm.ut.ac.ir/article_105578_cf56e33a3134a7a002cb2123360434b7.pdf

موسسه انتشارات دانشگاه تهران مجله ادیان و عرفان 2228-5563 58 2 2026 01 13 Errors Attributed to Moses in the Hebrew Bible and Their Exegetical Explanations in the Talmud and Midrash خطاهای منسوب به موسی (ع) در کتاب مقدس عبری و تبیین‌های تفسیری آن‌ها در تلمود و میدراش‏ 359 380 105579 10.22059/jrm.2025.400438.630658 FA مظاهر احمدتوبی دانشیار، گروه ادیان و عرفان، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه شهید مدنی آذربایجان، تبریز، ایران. Journal Article 2025 08 10 In the Hebrew Bible, certain behaviors of the prophets are reported which, in Jewish exegetical sources—particularly the Talmud and Midrash—have been interpreted as errors. These sources have addressed and explained such behaviors through multilevel and diverse approaches. Given Moses’s unparalleled status in the Torah, the examination of his errors and the exegetical methods of dealing with them holds particular significance. The present article, adopting a descriptive-analytical approach, investigates these errors and their interpretations in the aforementioned sources. According to the Talmud and Midrash, the prophets are immune from error in receiving and transmitting revelation, yet in human affairs, like other human beings, they may be subject to lapses. The reporting of these lapses in Scripture serves an educational function: preventing excessive sanctification of the prophet and offering a model of repentance and return for others. The Torah reports eight errors of Moses, all but one of which occurred after the commencement of his prophetic mission. According to the Talmud, Moses’s error in breaking the Tablets is explained as follows: through this act, he temporarily denied the formal descent of the Torah so that the people might be preserved from the punishment for idolatry. An examination of these exegetical explanations demonstrates that Moses’s errors did not arise from carnal desires. The Imāmiyya emphasize the absolute infallibility (ʿiṣma) of the prophets and consider the attribution of errors to them as evidence of the corruption of Scripture. در کتاب مقدس عبری، رفتارهایی از انبیاء گزارش شده‌است که در منابع تفسیری یهودی، به‌ویژه تلمود و میدراش، به‌عنوان خطا تفسیر شده‌اند. این منابع با رویکردی چندسطحی و متنوع، به تبیین این رفتارها پرداخته‌اند. با توجه به جایگاه بی‌همتای موسی (ع) در تورات، بررسی خطاهای او و شیوه‌های مواجهۀ تفسیری با آن‌ها اهمیتی ویژه دارد. مقالۀ حاضر با رویکردی توصیفی-تحلیلی، این خطاها و نحوۀ تفسیر آن‌ها در منابع یادشده را واکاوی می‌کند. بر اساس تلمود و میدراش، انبیاء در دریافت و ابلاغ وحی مصون‌اند، اما در امور انسانی همانند دیگر انسان‌ها ممکن است دچار لغزش شوند. گزارش این لغزش‌ها در کتاب مقدس کارکردی تربیتی دارد: جلوگیری از قدسی‌پنداری افراطی نبی و ارائۀ الگویی از توبه و بازگشت برای دیگران. تورات هشت خطا از موسی (ع) را گزارش کرده که جز یکی، همگی پس از آغاز رسالت او رخ داده‌اند. بنابر تلمود، خطای موسی (ع) در شکستن الواح بدین گونه تبیین شده‌است که او با این کار، نزول رسمی تورات را موقتاً انکار کرد تا قوم از مجازات بت‌پرستی محفوظ بماند. بررسی این تبیین‌های تفسیری نشان می‌دهد که خطاهای موسی (ع) ناشی از خواهش‌های نفسانی او نبوده‌است. امامیه بر عصمت مطلق انبیاء تأکید دارند و انتساب خطا به آنان را نشانۀ تحریف کتاب مقدس می‌دانند.

https://jrm.ut.ac.ir/article_105579_a888fde9bbf5d3e48432d901565eb4f4.pdf

موسسه انتشارات دانشگاه تهران مجله ادیان و عرفان 2228-5563 58 2 2026 01 13 An Examination of Solar Beliefs in Vladimir’s Pantheonin Ancient Russia بررسی باورهای خورشیدی در ایزدکدۀ ولادیمیر روسیۀ باستان‏ 383 404 105580 10.22059/jrm.2025.401566.630664 FA زینب صادقی سهل آباد دانشیار، گروه زبان روسی، دانشکدۀ ادبیات، دانشگاه الزهرا(س)، تهران، ایران. مریم شفقی دانشیار، گروه زبان روسی، دانشکدۀ ادبیات فارسی و زبان‌های خارجی، دانشگاه علامه طباطبائی، تهران، ایران. Journal Article 2025 08 30 The present study examines the influence of the Iranian Mithraic cult, or the solar religion, on the mythology and symbols of ancient Russia, with a focus on Vladimir’s Pantheon in Kiev. Vladimir Sviatoslavich, known by the legendary epithet ‘Sun King,’ established a pantheon for the purpose of unifying the Slavic tribes, in which, besides Perun, deities such as Khors and Dazhbog were also present. Linguistic and mythological analyses demonstrate that ‘Khors,’ a word of Iranian origin, entered the Russian language through the Ossetic language and corresponds to the sun deity. Furthermore, notable similarities are observed between the birth myth of Dazhbog and the legend of Mithra’s birth from stone. Additionally, the symbolic role of the horse in the funerary rites of ancient Russia, adopted from the Ossetians and Alans, bears a close relationship to the concept of Mithra’s solar chariot. Nevertheless, the adoption of Christianity in Russia led to the widespread suppression of ancient cults and mythologies, which has resulted in severe limitations upon the archaeological and historical heritage related to this subject. This research aims to answer the question of which deities of Vladimir’s Pantheon were influenced by the Mithraic cult. Accordingly, since no tangible heritage from that era has survived, through the aid of available linguistic and historiographical sources—such as the Primary Chronicle (Tale of Bygone Years) and the Tale of Igor’s Campaign, which provide limited information about Vladimir’s Pantheon in ancient Russia—it has been demonstrated that Khors and Dazhbog have roots in the solar cult. The article also addresses the connection between the horse in Slavic mythology and the solar cult. پژوهش حاضر به بررسی تأثیر آیین مهرپرستی ایرانی یا همان کیش خورشید بر اساطیر و نمادهای روسیۀ باستان، با تمرکز بر ایزدکدۀ ولادیمیر در کی‌یف می‌پردازد. ولادیمیر سویاتسلاویچ ملقب به «خورشیدْ شاه» در راستای وحدت قبایل اسلاو، ایزدکده‌ای را بنا نهاد که در آن، علاوه بر پرون، ایزدانی چون خورس و داژدبوگ نیز حضور داشتند. تحلیل‌های زبان‌شناختی و اسطوره‌شناختی نشان می‌دهد که «خورس»، واژه‌ای با ریشۀ ایرانی، از طریق زبان آسی وارد زبان روسی شده و معادل ایزد خورشید است. همچنین، شباهت‌های قابل توجهی میان اسطورۀ تولد داژدبوگ و افسانۀ زایش میترا از سنگ مشاهده می‌شود. علاوه بر این، نقش نمادین اسب در آیین‌های تدفینی روسیۀ باستان، که از اوست‌ها و آلان‌ها اقتباس شده، ارتباط نزدیکی با مفهوم ارابۀ خورشیدی مهر دارد. با این‌حال، پذیرش مسیحیت در روسیه منجر به سرکوب گستردۀ کیش‌ها و اساطیر باستانی شد، که این امر باعث محدودیت شدید در میراث باستان‌شناسی و تاریخی مرتبط با این موضوع گردیده‌است. هدف از این پژوهش پاسخ به این پرسش است که آیین مهرپرستی بر کارکرد کدام‌یک از ایزدان ایزدکدۀ ولادیمیر، تأثیر گذاشته‌است. لذا از آنجا که میراث ملموسی از آن دوران باقی نمانده‌است، به کمک منابع زبان‌شناسی و تاریخ‎نگاری موجود، مانند «داستان سال‌های دور» و «کلامی دربارۀ لشکرکشی ایگور»، که اطلاعات محدودی دربارۀ ایزدکدۀ ولادیمیر در روسیۀ باستان ارائه می‌دهند، نشان داده شده‌است که خورس و داژدبوگ ریشه در کیش خورشید دارند. همچنین در مقاله به ارتباط اسب در اسطوره‌های اسلاوی با کیش خورشید نیز اشاره شده‌است.

https://jrm.ut.ac.ir/article_105580_27eee7dec236a3b366028675b12e5e3a.pdf

موسسه انتشارات دانشگاه تهران مجله ادیان و عرفان 2228-5563 58 2 2026 01 13 A Modern Interpretation of Zoroastrianism An Analysis of Arbāb Kaykhusraw Shāhrukh’s Strategies in Reviving Zoroastrianism in Contemporary Iran خوانش نوین از دین زرتشت‏ بررسی راهبردهای ارباب کیخسرو در احیای آیین زرتشت در ایران معاصر 409 430 105582 10.22059/jrm.2025.400077.630654 FA نازنین جلیلی دانشجوی دکترا، گروه ادیان و عرفان تطبیقی، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران. بهزاد حمیدیه استادیار، گروه ادیان و عرفان تطبیقی، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران. Journal Article 2025 08 19 Arbāb Kaykhusraw Shāhrukh is among the figures who played an influential role in introducing the Zoroastrian religion to contemporary Iranians and in deepening the inclination of nationalists toward this faith. The question addressed in this article is: How did he present the Zoroastrian religion in such a manner as to exert such influence within the Iranian context? To address this question, we have examined his most important work on the introduction of Zoroastrianism, the book Furūgh-i Mazdayasnā (The Radiance of Mazdayasna), and have undertaken a qualitative analysis of its content. The findings of this research demonstrate that, in engaging with Iran on the threshold of modernization, he employed four key strategies. First, by emphasizing the connection between Zoroastrianism and the national and ancient identity of Iranians, he prepared the ground for nationalists to return to this faith. Second, through an innovative approach, he presented Zoroastrianism as a monotheistic religion and, by utilizing Islamic theological terminology, facilitated its comprehension for the general public. Third, he focused on the ethical and practical teachings of this faith—particularly the principle of good thoughts, good words, and good deeds—to present it as a practical guide for modern life. Finally, by citing Western attention to Zoroastrianism, he introduced it as a religion consonant with scientific findings and modern Western civilization. Consequently, the success in reviving Zoroastrianism was achieved not by presenting a traditional reading but by offering a modern, national, and ethical interpretation aligned with modernity. This research highlights Arbāb Kaykhusraw’s contribution to the formation of modernist Zoroastrian discourse in contemporary Iran. ارباب کیخسرو شاهرخ، از شخصیت‌هایی است که نقشی مؤثر در شناساندن دین زرتشت به ایرانیان معاصر و تعمیق گرایش ملی‌گرایان به این دین ایفا کرده‌است. پرسش این مقاله آن است که او در معرفی آیین زرتشت چگونه عمل کرده است که توانسته چنین تأثیری در محیط ایران داشته باشد. برای پرداختن به این پرسش، به سراغ مهم‌ترین اثر او در معرفی دین زرتشت، کتاب «فروغ مزدیسنی» رفته‌ایم و کوشیده‌ایم محتوای آن را تحلیل کیفی کنیم. یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که او در مواجهه با ایران در آستانه مدرن شدن، از چهار استراتژی کلیدی بهره گرفته‌است: نخست، با تأکید بر پیوند آیین زرتشت با هویت ملی و باستانی ایرانیان، زمینه را برای بازگشت ملی‌گرایان به این آیین فراهم آورد. دوم، با رویکردی نوآورانه، دین زرتشت را به‌عنوان یک دین توحیدی و یکتاپرست معرفی کرد و با استفاده از اصطلاحات الهیات اسلامی، درک آن را برای عموم تسهیل نمود. سوم، بر تعالیم اخلاقی و عملی این آیین، به‌ویژه اصل پندار، گفتار و کردار نیک، تمرکز کرد تا آن را به‌عنوان یک راهنمای کاربردی برای زندگی مدرن ارائه دهد. سرانجام، با استناد به توجه غربیان به دین زرتشت، آن را دینی همسو با یافته‌های علمی و تمدن نوین غرب معرفی کرد. در نتیجه، موفقیت در احیای آیین زرتشت، نه به دلیل ارائه یک قرائت سنتی، بلکه با ارائه یک خوانش نوین، ملی، اخلاقی و همسو با مدرنیته بوده‌است. این پژوهش، سهم ارباب کیخسرو را در شکل‌گیری گفتمان نوگرای زرتشتی در ایران معاصر برجسته می‌کند.

https://jrm.ut.ac.ir/article_105582_84e92d29812f05d587c3e44a77dee3df.pdf

موسسه انتشارات دانشگاه تهران مجله ادیان و عرفان 2228-5563 58 2 2026 01 13 A Jungian Interpretation of Man’s Inclination Toward Womenand Its Relation to the Quest for Truth With Emphasis on the Anima of the Perfect Man in Ibn ʿArabī روایتی یونگی در چرایی گرایش به زنان و پیوستگی آن با حقیقت‌جویی مرد‌‏ با تأکید بر آنیمای انسان کامل نزد ابن‌عربی 435 456 105583 10.22059/jrm.2025.400381.630657 FA محمد مسعود رحمانی دانشجوی دکترا، گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران. رایانامه حسن ابراهیمی دانشیار، گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران. Journal Article 2025 08 09 The present study seeks to illuminate the relationship between man’s inclination toward woman and the pursuit of truth through the intersecting perspectives of psychoanalysis and Islamic mysticism, focusing particularly on the anima of the Perfect Man (al-insān al-kāmil) as presented in Ibn ʿArabī’s Fuṣūṣ al-Ḥikam. Employing a method of reflective comparison and the identification of shared conceptual structures, this research explores the epistemological coherence between Jungian psychology and Ibn ʿArabī’s mystical philosophy in understanding this connection. By defining anima as an archetypal figure within the collective unconscious, the study demonstrates that intuitive knowledge and the apprehension of truth emerge precisely through this feminine psychic dimension. The anima functions not only as a mediator of religious experience but also as the agent of individuation within the psyche. From Ibn ʿArabī’s viewpoint, woman represents receptivity within existence and serves as the locus of self-knowledge, which is itself the gateway to the knowledge of the Divine. Pure and complete vision (shuhūd) becomes possible only when reason assumes a state of receptivity—an idea consonant with the concept of ummiyya (prophetic unletteredness) as found in Islamic thought. The study concludes that the anima of the Prophet, as delineated by Ibn ʿArabī—being the epitome of the Perfect Man—constitutes the very foundation of his truth-seeking nature. In a dynamic equilibrium with his animus, it leads him toward spiritual wholeness and full individuation. Thus, the Prophet’s purified visionary capacity is portrayed as inseparable from the operation of his anima, bridging the Jungian notion of individuation (tafarrud) with the Sufi understanding of spiritual realization (fardiyya). Consequently, a deep correspondence emerges between psychological individuation and mystical selfhood, culminating in the full vision of Reality and the perfection of witnessing in the feminine. نگاشتۀ پیش‌رو تلاشی‌ برای نمایان‌سازی رابطۀ میان «گرایش مرد به زن» و «حقیقت‌جویی» از نگاه روان‌کاوانه و عرفانی، با تمرکز بر کاوش در آنیمای ارائه شده از انسان‌کامل در فصوص‌الحکم است که با روش موازنۀ متأملانه، و شناخت برساخت‌های مشترک به انسجام معرفتی اندیشۀ یونگ و ابن‌عربی در فهم این ارتباط می‌پردازد. سپس با تعریف آنیما در ناهشیار جمعی و کهن‌الگو، نشان می‌دهد که امر شهودی و شناخت حقیقت بسبب این ساحت رخ می‌دهد. آنیما نه‌تنها واسطۀ تجربه‌های دین، که عامل تمایز فرد در فرایند تفرّد روان‌شناختی است. از دیگرسو در نگاه ابن‌عربی، زن مظهر انفعال در هستی و نیز سبب معرفت نفس و ‌زمینۀ معرفت ربّ محسوب می‌شود و شهود کامل و بی‌آلایش زمانی ممکن می‌شود که عقل در مقام انفعال قرار گیرد، امری که با مفهوم امّیت پیام‌بر (ص) هم‌داستان است. نتیجه‌ چنان است که آنیمای ارائه شده از پیام‌بر (ص) توسّط ابن‌عربی-به عنوان مصداق اتمّ انسان کامل-به‌مثابۀ رکن حقیقت‌جوی او، در فرآیندی متوازن با آنیموس او را به انسان کامل بدل ساخته و به فردیّت رسانده‌است. سعی بر پر رنگ ساختن نقش آنیما در شهود زلال ایشان و کامل گشتن او داشته تا جایی که وجه تمایز روان‌شناسانۀ او-مسمّی به تفرّد-را به فردیّت عرفانی گره زده شود. بدین‌ترتیب، بین تفرّد روان‌کاوانه و فردیّت عرفانی، هم‌تافتی برقرار می‌شود که حاصل آن، شهود کامل حق و نیز کمال مشاهده در زن است.

https://jrm.ut.ac.ir/article_105583_287471f1c4f2ab887ee29425e1375b71.pdf

موسسه انتشارات دانشگاه تهران مجله ادیان و عرفان 2228-5563 58 2 2026 01 13 An Examination of Dietrich Bonhoeffer’s Engagementwith Martin Luther’s Two Kingdoms Doctrine through the Barmen Declaration بررسی مواجهۀ دیتریش بونهوفر از خلال بیانیۀ بارمن با آموزۀ دو قلمرو مارتین لوتر‏ 461 481 105584 10.22059/jrm.2025.404179.630686 FA جعفر فلاحی دانشیار، گروه ادیان و عرفان، دانشکدۀ علوم انسانی، دانشگاه سمنان، سمنان، ایران. Journal Article 2025 10 12 Dietrich Bonhoeffer, the German Lutheran theologian, engaged in resistance against the excesses and injustices of the regime during the rise of the Nazi government. Luther’s Two Kingdoms doctrine afforded the state considerable latitude and shielded it from religious protest and the institution of religion. Bonhoeffer, drawing upon the Barmen Declaration, offered reflections on the relationship between state and religion in his works The Cost of Discipleship and Ethics. The problem addressed in the present article is to demonstrate, through a descriptive and analytical method, how Bonhoeffer was able to present an alternative reading of Luther’s Two Kingdoms doctrine by employing the doctrine of mandates and commitments, and how the Barmen Declaration became a window for his views on this teaching. Although he preserved the distinction between these two institutions and other spheres of human life, he endeavored to emphasize the connection and relation of the aforementioned realms to Jesus Christ and to stress the moral accountability of both state and church. Bonhoeffer’s formulation of this doctrine does not regard the state as a secular institution, yet its connection with the religious domain does not violate the independence of either religion or sovereignty. Furthermore, Bonhoeffer’s emphasis on the service of both institutions in Christ places them alongside one another despite their distinction. Nevertheless, Bonhoeffer’s limited opportunity to develop his Ethics and this subject left certain ambiguities in his views on the matter. دیتریش بونهوفر متاله لوتری آلمان در شرایط روی کار آمدن رژیم نازی به مقاومت در برابر زیاده‌خواهی‌ها و بی‌عدالتی‌های حاکمیت پرداخت. آموزۀ «دو قلمرو» لوتر دست دولت را تا حدی باز می‌گذاشت و آن را از اعتراض دینداران و نهاد دین مصون می‌نمود. بونهوفر با تکیه بر بیانیۀ بارمن تأملاتی در کتاب‌های بهای شاگردی و اخلاق دربارۀ نسبت دولت و دین ارایه داد. مسئلۀ مقالۀ حاضر آن است که با روشی توصیفی و تحلیلی نشان دهد بونهوفر چگونه توانست با استفاده از آموزۀ «اوامر و تعهدات» قرائتی دیگر از آموزۀ دو قلمرو لوتر ارایه دهد و همچنین بیانیۀ بارمن چطور به دریچه‌ای برای دیدگاه‌های او دربارۀ این آموزه بدل شد. او اگرچه تمایز این دو نهاد و سایر عرصه‌های حیات بشر را از یکدیگر حفظ کرد اما کوشید قید و ربط قلمروهای مذکور با عیسی مسیح (ع) را متذکر شود و بر پاسخگویی اخلاقی نهادهای دولت و کلیسا تاکید کند. تقریر بونهوفر از این آموزه به نحوی است که دولت را نهادی سکولار نمی‌انگارد اما پیوندش با حوزۀ دین موجب نقض استقلال نهاد دین و نهاد حاکمیت نمی‌شود. همچنین تاکید بونهوفر بر خدمت کردن این دو نهاد در مسیح آنها را به‌رغم تمایز در کنار هم قرار می‌دهد. با این حال مجال اندک بونهوفر در پرداختن به کتاب اخلاق و این مبحث موجب باقی ماندن ابهام‌هایی در دیدگاه‌های بونهوفر در این باره شد.

https://jrm.ut.ac.ir/article_105584_18953e0fb0e735a0f47cb8f755b12423.pdf

موسسه انتشارات دانشگاه تهران مجله ادیان و عرفان 2228-5563 58 2 2026 01 13 A Critical Discourse Analysis of Imām Ḥusayn’s Sermonin Tuḥaf al-ʿUqūl A Faircloughian Approach تحلیل گفتمان انتقادی خطبه امام حسین(ع) در تحف‌العقول بر اساس رویکرد فرکلاف‏ 487 512 105585 10.22059/jrm.2025.404292.630687 FA وحید باصری استادیار، گروه آموزش تاریخ، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران. Journal Article 2025 10 15 The present study undertakes a critical discourse analysis of Imām Ḥusayn's sermon as recorded in Tuḥaf al-ʿUqūl, examining the role of language in representing power relations and critiquing the political hegemony of the Umayyads. This sermon was delivered under circumstances in which the Umayyad power structure had been consolidated through religious legitimization, the co-optation of aligned elites, and the suppression of dissent. In this discourse, Imām Ḥusayn, employing linguistic and rhetorical mechanisms, challenges the prevailing order and reminds social actors of their moral and social responsibilities. This research adopts a qualitative approach based on Fairclough's three-dimensional model—description (linguistic analysis), interpretation (discursive context), and explanation (the relationship between discourse and power)—and supplements the analysis with van Dijk's socio-cognitive model and Wodak's discourse-historical approach. Data have been extracted from the sermon text and its intertextual layers with relevant historical sources, focusing on lexical choices, syntactic structures, semantic collocations, and polarization mechanisms. The findings reveal that the high frequency of obligative verbs, reproachful interrogative sentences, contrastive pronouns, and collocations related to concepts of 'truth' (ḥaqq), 'oppression' (ẓulm), and 'responsibility' function as linguistic strategies that hold religious elites accountable and disrupt the naturalization of power discourse. The study concludes that this sermon presents an alternative discourse grounded in justice, awareness, and social activism, wherein language transcends its role as a mere vehicle of meaning to function as social action and a potential agent of transformation. پژوهش حاضر به تحلیل گفتمان انتقادی خطبه امام حسین (ع) در تحف‌العقول می‌پردازد و نقش زبان را در بازنمایی مناسبات قدرت و نقد هژمونی سیاسی امویان بررسی می‌کند. این خطبه در شرایطی ایراد شده که ساختار قدرت اموی از طریق مشروعیت‌سازی دینی، بهره‌گیری از نخبگان همسو و سرکوب منتقدان تثبیت شده بود. امام حسین (ع) در این گفتار، با بهره‌گیری از سازوکارهای زبانی و بلاغی، وضعیت موجود را به چالش کشیده و مسئولیت اخلاقی و اجتماعی کنشگران جامعه را یادآور شده است.این پژوهش با رویکردی کیفی و بر اساس الگوی سه‌سطحی فرکلاف، توصیف (تحلیل زبانی)، تفسیر (بافت گفتمانی)، و تبیین (ارتباط گفتمان و قدرت) انجام شده و برای تقویت تحلیل، از الگوی شناخت اجتماعی فون‌دایک و نیز رویکرد تاریخی‌گفتمانی ووداک بهره برده‌است. داده‌ها از متن خطبه و لایه‌های بینامتنی آن با منابع تاریخی مرتبط استخراج شده و بر انتخاب‌های واژگانی، ساختارهای نحوی، هم‌آیی‌های معنایی و سازوکارهای قطبیت‌سازی متمرکز است.یافته‌ها نشان می‌دهد که کاربرد پر‌بسامد افعال الزام‌آور، جملات پرسشی توبیخی، ضمایر تقابلی و هم‌آیی‌های مرتبط با مفاهیم «حق»، «ظلم» و «مسئولیت»، به‌مثابۀ راهبردهایی زبانی، موجب بازخواست نخبگان دینی و برهم‌زدن طبیعی‌سازی گفتمان قدرت می‌شود. نتیجه پژوهش نشان می‌دهد که خطبه مزبور، گفتمانی جایگزین مبتنی بر عدالت، آگاهی و کنش‌گری اجتماعی ارائه می‌کند و زبان در این متن، فراتر از ابزار انتقال معنا، در مقام کنش اجتماعی و عامل بالقوه تغییر ظاهر می‌شود.

https://jrm.ut.ac.ir/article_105585_37b034a118ab6e8e464810b7daaaa3cd.pdf

موسسه انتشارات دانشگاه تهران مجله ادیان و عرفان 2228-5563 58 2 2026 01 13 The Representation of Death Anxiety in ʿAṭṭār Nīshābūrī’s Tadhkirat al-Awliyāʾ A Psychological and Mystical Analysis بازنمایی اضطراب مرگ در تذکرةالاولیای عطار نیشابوری: واکاوی روان‌شناختی و عرفانی 515 534 105586 10.22059/jrm.2025.405409.630698 FA نفیسه ایرانی استادیار، گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکدۀ ادبیات و زبان‌ها، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران. میلاد موحدی راد دانش‌آموختۀ دکترا، گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه فرهنگیان، البرز، ایران. Journal Article 2025 11 01 The question of death and the anxiety arising therefrom constitutes one of the most fundamental human concerns throughout history. Existential psychology regards death as the primary source of anxiety and holds that confronting it represents the most consequential human experience. In Islamic mysticism (taṣawwuf), death is conceived not as an end but as a bridge toward union (wiṣāl) with Ultimate Reality. ʿAṭṭār Nīshābūrī's Tadhkirat al-Awliyāʾ, as one of the most distinguished works of Persian mystical prose, contains narratives that reflect various manifestations of death anxiety and the strategies employed to confront it. This study employs qualitative content analysis within the framework of existential psychology to examine death anxiety in the hagiographical accounts of ten renowned mystics presented in this work. The findings reveal three principal levels in the management of death anxiety within these narratives: (1) the level of negation, wherein conventional mechanisms of eschatological reward and punishment are rejected (as exemplified by Rābiʿa al-ʿAdawiyya); (2) the transformative level, wherein death-awareness becomes the primary catalyst for spiritual and moral transformation (as seen in Fuḍayl ʿIyāḍ, Ibrāhīm Adham, and Dāwūd Ṭāʾī); and (3) the transcendental level, wherein death is interpreted as union and perfection of the path (as demonstrated by Ḥallāj and Bāyazīd Bisṭāmī). This classification demonstrates that ʿAṭṭār, through his narration of the saints' lives, transforms death anxiety from a psychological threat into the driving force of mystical wayfaring (sulūk). Accordingly, Tadhkirat al-Awliyāʾ offers a rich paradigm for 'authentic living in the light of death,' possessing analytical value from both psychological and mystical perspectives. مسئله مرگ و اضطراب ناشی از آن، یکی از بنیادی‌ترین دغدغه‌های انسان در طول تاریخ بوده‌است. روان‌شناسی وجودی، مرگ را سرچشمۀ اصلی اضطراب می‌داند و معتقد است که مواجهه با آن، سرنوشت‌سازترین تجربۀ انسان است. در عرفان اسلامی نیز مرگ، نه پایان که پلی به سوی وصال با حقیقت مطلق تلقی می‌شود. تذکرةالاولیاء عطار نیشابوری به عنوان یکی از برجسته‌ترین متون نثر عرفانی فارسی، دربردارندۀ روایت‌هایی است که جلوه‌هایی گوناگون از اضطراب مرگ و شیوه‌های مواجهه با آن را بازتاب می‌دهد. این پژوهش با روش تحلیل محتوای کیفی و با بهره‌گیری از چارچوب روان‌شناسی وجودی، به واکاوی اضطراب مرگ در حکایات ده عارف نامدار در این اثر می‌پردازد. یافته‌ها نشان می‌دهد که می‌توان سه سطح عمده در مدیریت اضطراب مرگ در این حکایات تشخیص داد: ۱) سطح انکاری، که در آن سازوکارهای متعارف پاداش و کیفر اخروی نفی می‌شود (مانند رابعه عدویه)؛ ۲) سطح تحولی، که مرگ‌آگاهی به محرک اصلی دگرگونی معنوی و اخلاقی بدل می‌شود (مانند فضیل عیاض، ابراهیم ادهم و داوود طائی)؛ و ۳) سطح استعلایی، که در آن مرگ به‌مثابۀ وصال و کمال راه تفسیر می‌گردد (مانند حلاج و بایزید بسطامی). این طبقه‌بندی نشان می‌دهد که عطار با استفاده از روایت اولیا، اضطراب مرگ را از یک تهدید روان‌شناختی به موتور محرک سلوک عرفانی تبدیل کرده‌است. بنابراین، می‌توان گفت تذکرةالاولیاء الگویی غنی برای «زیستن اصیل در پرتو مرگ» ارائه می‌دهد که هم از منظر روان‌شناسی و هم از منظر عرفانی واجد ارزش تحلیلی است.

https://jrm.ut.ac.ir/article_105586_f7c9fc9d90e2088e9f2a1d5ccccba879.pdf

موسسه انتشارات دانشگاه تهران مجله ادیان و عرفان 2228-5563 58 2 2026 01 13 Rethinking Loneliness Critique of Relation-Based Therapy and Revival of the Concept of Solitude (Khalwat) in Mystical Tradition بازاندیشی تنهایی: نقد درمان مبتنی بر ارتباط و احیای مفهوم خلوت در سنت عرفانی 539 558 105587 10.22059/jrm.2026.403128.630677 FA غلامعلی هاشمی فر دانشجوی دکترا، گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران. مهدی عظیمی دانشیار، گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران. Journal Article 2025 09 30 This research rethinks the problem of contemporary human loneliness using a descriptive and interdisciplinary critical analytical approach. It demonstrates that Relation-Based Therapies (RBT) while effective in improving interpersonal skills and reducing social isolation, fail at a deeper level to heal existential suffering and the void of lived meaning. By distinguishing between isolation, painful loneliness, and conscious solitude (Khalwat).and reviewing theoretical and empirical evidence regarding the consequences of loneliness, it is argued that one-sided reliance on external bonds can lead to dependency, traumatic transference, and inefficiency in specific situations. In contrast, the Islamic philosophical-mystical tradition offers an alternative strategy: Khalwat, not as passive withdrawal, but as a systematic capacity for emotional self-regulation, metacognitive awareness, purification of attention, and meaning recreation. Based on this, Khalwat is a tool for transforming the suffering of loneliness into the blossoming of creativity, a source of personal growth, and openness to the sacred realm. Instead of fleeing from the other, it provides the possibility of an authentic encounter with the self and a realignment of one's relationship with the social world. The article's innovation lies in formulating Khalwat as a philosophical-psychological mechanism that can be considered a complement to relation-based therapies; an alternative that, while explaining its theoretical foundations in the wisdom and mystical heritage, offers a fresh response to the crisis of modern human loneliness and opens new horizons for an existential understanding and confrontation with loneliness. این پژوهش با رویکرد توصیفی و تحلیل انتقادی میان‌رشته‌ای، مسئلۀ تنهایی انسان معاصر را بازاندیشی می‌کند و نشان می‌دهد درمان‌های مبتنی بر ارتباط (RBT)، هرچند در بهبود مهارت‌های میان‌فردی و کاهش انزوای اجتماعی مؤثرند، در سطحی عمیق‌تر، از التیام رنج اگزیستنسیال و خلأ معنای زیسته ناتوان می‌مانند. با تفکیک میان انزوا، تنهایی رنج‌آور و خلوت‌گزینی آگاهانه، و با مرور شواهد نظری و تجربی درباره پیامدهای تنهایی، استدلال می‌شود که اتکای یک‌سویه به پیوندهای بیرونی می‌تواند به وابستگی، انتقال‌های آسیب‌زا و ناکارآمدی در موقعیت‌های خاص بینجامد. در برابر، سنت حکمی-عرفانی اسلامی، راهبردی بدیل عرضه می‌کند: «خلوت»، نه به معنای کناره‌گیری منفعلانه، بلکه به‌مثابۀ ظرفیتی نظام‌مند برای خودتنظیمی عاطفی، آگاهی فراشناختی، پالایش توجه و بازآفرینی معنا. بر این مبنا، خلوت ابزار تبدیل رنج تنهایی به شکوفایی خلاقیت، منبع رشد فردی و گشودگی به ساحت قدسی است و به‌جای گریز از دیگری، امکان مواجۀ اصیل با خویشتن و بازتنظیم نسبت با جهان اجتماعی را فراهم می‌آورد. نوآوری مقاله در صورت‌بندی خلوت به‌عنوان مکانیسمی فلسفی-روان‌شناختی است که می‌تواند مکمل درمان‌های ارتباط‌محور تلقی شود؛ بدیلی که ضمن تبیین بنیان‌های نظری خود در میراث حکمی و عرفانی، پاسخی تازه به بحران تنهایی انسان مدرن عرضه می‌کند و افق‌هایی نو برای فهم و مواجۀ وجودی با تنهایی می‌گشاید.

https://jrm.ut.ac.ir/article_105587_6358c104ba35c9b34818dca326bed0d8.pdf

موسسه انتشارات دانشگاه تهران مجله ادیان و عرفان 2228-5563 58 2 2026 01 13 Explaining the «Identity» of the «Islamic Revival» Movement and Its Relation to Political Development تبیین "هویتی" جنبش" احیای اسلامی" و نسبت آن با توسعه سیاسی 563 582 105588 10.22059/jrm.2026.404775.630694 FA مریم چنگی آشتیانی دانشجوی دکترا، گروه جامعه‌شناسی توسعه، پردیس البرز، دانشگاه تهران، تهران، ایران. حمیدرضا جلائی پور استاد، گروه جامعه‌شناسی توسعه، دانشکدۀ علوم اجتماعی، دانشگاه تهران، تهران، ایران. غلامرضا غفاری استاد، گروه جامعه‌شناسی توسعه، علوم اجتماعی، دانشگاه تهران، تهران، ایران. Journal Article 2025 10 22 This research examines the reasons for the formation of the Islamic Revival movement with an identity politics approach in Iran during the Pahlavi regime. This article uses a comparative historical method to show the similarities and differences between this movement and the «new religious movements in the world. Giddens considers three factors to be effective in the formation of new religious» movements: 1-The process of secularization in society 2-Rapid social changes 3-A sense of alienation from the mainstream of govermence. A historical review of the Pahlavi era shows that the factors that formed the Islamic Revival movement are also similar to the above three factors in some cases, namely, the modernization of Iran at that time was accompanied by rapid social changes and the phenomenon of secularization, and because the teachings of Islam have influenced the formation of the cultural identity of Iranians for centuries, the secularization of society caused an identity challenge for most Iranians. They felt a sense of alienation towards these actions and joined the clergy to overcome this feeling. Regarding the difference between this movement and the new religious movements, factors such as the «uneven development policy» in the Pahlavi era and the clerics' specific attitude towards development can be mentioned. این پژوهش به بررسی دلایل شکل‌گیری جنبش «احیای اسلامی» با رویکرد «سیاست هویت» در ایران در دوران حکومت پهلوی می‌پردازد. این مقاله به روش تاریخی-تطبیقی، شباهت‌ها و تفاوت‌های این جنبش را با جنبش‌های «نوین دینی» در جهان نشان می‌دهد. گیدنز سه عامل را در شکل‌گیری جنبش‌های «نوین دینی» موثر می‌د‌اند: 1-فرآیند دنیوی شدن در جامعه 2-تغییرات اجتماعی پرشتاب 3-حس بیگانگی از جریان اصلی حاکم. بازخوانی تاریخی عصر پهلوی نشان می‌دهد عوامل شکل‌گیری جنبش «احیای اسلامی» نیز با سه عامل یادشده، در برخی موارد شباهت دارد، یعنی نوسازی ایران، در آن زمان با تغییرات اجتماعی پرشتاب و پدیده عرفی شدن همراه بوده‌است، و به دلیل این‌که آموزه‌های اسلام قرن‌ها بر شکل‌گیری «هویت» فرهنگی ایرانیان تاثیرگذار بوده، غیر دینی ساختن جامعه باعث «چالش هویتی» برای اکثر ایرانیان شد، آنان حس بیگانگی نسبت به این اقدامات دانشتند و برای غلبه بر این احساس با روحانیون همراه شدند. در مورد تفاوت این جنبش با جنبش‌های «نوین دینی» می‌توان به عواملی مانند «سیاست توسعه ناهمگون» در عصر پهلوی و نگرش خاص روحانیون به توسعه اشاره کرد.

https://jrm.ut.ac.ir/article_105588_224cff623a0f7e6cf00776121928f0fc.pdf

موسسه انتشارات دانشگاه تهران مجله ادیان و عرفان 2228-5563 58 2 2026 01 13 The Educational Implications of Sadra’id Mystical Pedagogy and Their Interpretation Based on the Theory of Knowledge by Intensification دلالت های تربیت عرفانی صدرایی و تبیین آنها بر اساس نظریه علم اشتدادی 587 607 105590 10.22059/jrm.2026.396058.630618 FA حسین سلطانی دانشجوی دکترا، گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکدۀ الهیات و معارف اهل بیت(ع)، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران. محمد بیدهندی دانشیار، گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکدۀ الهیات و معارف اهل بیت(ع)، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران. مهدی گنجور دانشیار، گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکدۀ الهیات و معارف اهل بیت(ع)، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران Journal Article 2025 06 07 The present study aims to explicate the educational implications of mystical pedagogy based on Ṣadrā’s theory of knowledge by intensification (ʿilm ishtidādī) through a descriptive-analytical method. Emphasizing the correspondence between the ontological degrees of human existence and the gradational hierarchy of being, knowledge, truth, love, felicity, and delight, Mullā Ṣadrā, by means of taʾwīl (spiritual hermeneutics), constructs a renewed vision of the human being and the process of educating the soul. In his system, the highest form of education is mystical education, which unfolds within the existential-epistemic framework of intensificational knowledge aimed at the perfection of the human soul. Throughout the pedagogical journey, the human learner ascends, through the intensification of knowledge and meditative interpretation, to higher degrees of being and truth, thereby attaining perception, felicity, and joy appropriate to those existential levels. The findings reveal that a mystical-educational model grounded in the Sadrian theory of intensificational knowledge implies several key points: pedagogical pluralism, educational justice, the mystic’s qualification for leadership of the virtuous city, a distinction between mystical and ethical action, and the repudiation of violence. هدف این نوشتار تبیین دلالت‌های تربیت عرفانی بر اساس علم اشتدادی صدرایی به روش توصیفی-تحلیلی است. ملاصدرا با تأکید بر تناظر مراتب وجودی انسان با مراتب هستی، علم، حقیقت، عشق، سعادت و لذت و با استفاده از روش تأویل تصویری جدید از انسان و چگونگی تربیت نفوس انسانی ترسیم می‌کند. بالاترین مرتبۀ تربیت نزد او، تربیت عرفانی است که در بستر علم وجودی اشتدادی به منظور استکمال نفس آدمی محقق می‌شود. بر این اساس انسان در سیر تربیتی خود در هر مرتبه از تربیت با اشتداد در علم و با به کارگیری روش تأویل، مرتبه برتری از هستی و حقیقت را احراز کرده و به ادراک و سعادت و لذتی شایسته آن مرتبه می‌رسد. یافته‌های پژوهش حاکی از آن است که مدل تربیت عرفانی مبتنی بر علم اشتدادی از دلالت‌هایی نظیر تکثرگرایی تربیتی، دست یابی به عدالت تربیتی، شایستگی عارف برای ریاست بر مدینه فاضله، تفکیک عمل عرفانی از فعل اخلاقی و نفی خشونت برخوردار است.

https://jrm.ut.ac.ir/article_105590_2eca5f0ba89b3fb74b2908a3c911e33d.pdf