A Comparative Analysis of Abū Ṭālib al-Makkī’s and al-Ghazālī’s Perspectives on Tawakkul (Trust in God)

Document Type : Research Paper

Authors

1 PhD Student, Department of Islamic Philosophy and Wisdom, Faculty of Islamic Sciences and Research, Imam Khomeini International University (IKIU), Qazvin, Iran.

2 Associate Professor, Department of Islamic Philosophy and Wisdom, Faculty of Islamic Sciences and Research, Imam Khomeini International University (IKIU), Qazvin, Iran.

10.22059/jrm.2025.397905.630631

Abstract

Tawakkul (trust in God) constitutes one of the foundational concepts in the tradition of Islamic mysticism and represents an elevated station (maqām) on the spiritual path toward God (sulūk ilā Allāh). This concept is intimately connected with notions such as faith (īmān), contentment (riḍā), delegation (tafwīḍ), and the abandonment of personal planning (tark al-tadbīr). Within the historical development of Sufism, particularly in the teachings of Abū Ṭālib al-Makkī and Muḥammad al-Ghazālī, tawakkul occupies a distinctive position, reflecting the relationship between the human being and God, natural causes, and rational deliberation.
The objective of this article is to provide a comparative analysis of al-Makkī’s and al-Ghazālī’s perspectives on tawakkul in order to elucidate the extent to which al-Ghazālī drew upon al-Makkī’s teachings and how, through conceptual reconstruction, he rendered this concept compatible with the social and rational life of Muslims. Al-Makkī, in his Qūt al-Qulūb, regards tawakkul as one of the spiritual states (aḥwāl) of those brought near to God and the seventh station among the stages of the spiritual journey, achieved through severing attachment to worldly causes, contentment, and absolute reliance upon divine promise.
Al-Ghazālī, influenced by al-Makkī, reinterprets tawakkul in his Iḥyāʾ ʿUlūm al-Dīn within a rationalist and educational framework, integrating it with his ethical system. Employing a descriptive-analytical method and comparative approach, this article examines the degrees of tawakkul and its relationship to acquisition (kasb), sustenance (rizq), medical treatment, planning, and the question of human agency. The findings demonstrate that al-Ghazālī, while preserving al-Makkī’s ascetic tradition, recreates tawakkul as an ethical and social virtue, synthesizing it with practical rationality and individual responsibility.

Keywords

Main Subjects

References

قرآن کریم
زبیدى، مرتضی (1414 ق)، تاج العروس من جواهر القاموس، السید محمّد بن محمّد الحسینى تحقیق: على شیرى، بیروت:‌دار الفکر،.
سرّاج طوسی، ابونصر (1914)، اللُّمع فی التصوف، تصحیح رینولد الین نیکلسون، لیدن: مطبعه بریل.
سروش، عبدالریم (1373)، قصه ارباب معرفت، تهران: موسسه فرهنگی صراط
صالح بن عبد الله بن حمید (1420 ق)، موسوعة نضرة النعیم فى مکارم اخلاق الرسول الکریم (ص)،، جده:‌دار الوسیلة.
عباسی (1383)، بابک، «توکل»، دانشنامه جهان اسلام، تهران.
غزالی، محمد بن محمد (1982). احیاء علوم الدین، بیروت: دارالمعرفه.
ــــــــــ. (1368). الاربعین فی اصول الدین، ترجمه برهان الدین حمدی، تهران: اطلاعات.
ــــــــــ. (1362). شک و شناخت (المنقذ من الضلال)، ترجمه صادق آئینه وند، تهران: انتشارات امیر کبیر.
ــــــــــ. (1380). کیمیای سعادت، تصحیح حسین خدیوجم، ج 2، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
ــــــــــ. (1359). منهاج العابدین، ترجمه عمربن عبدالجبار سعدی ساوی، تصحیح احمد شریعتی، تهران: انجمن حکمت و فلسفه اسلامی.
ــــــــــ. (1386) ترجمه احیاء علوم الدین (دورۀ 4جلدی)، ترجمه مؤیدالدین محمد خوارزمی، تصحیح حسین خدیوجم، تهران: علمی و فرهنگی، چاپ پنجم
فیض کاشانی، محمد بن مرتضی (1379). راه روشن: ترجمه المحجه البیضاء فی تهذیب الاحیاء. ج7، ترجمه سید محمد صادق عارف. مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی
مبارک، زکی. (۱۹۶۸)، الأخلاق عند الغزالی. قاهره: دارالکتب العربی
مکّی، ابوطالب (2001)، قوة القلوب فى معاملة المحبوب، قاهره: مکتبه دارالتراث
ــــــــــ. (1396)، قوة القلوب فى معاملة المحبوب، ترجمه مهدی افتخار، قم: آیت اشراق

 

Religions and Mysticism
Volume 58, Issue 2
Autumn & Winter 2025/2026
January 2026
Pages 307-328

Files

Share

How to cite

Statistics