بررسی باورهای خورشیدی در ایزدکدۀ ولادیمیر روسیۀ باستان‏

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار، گروه زبان روسی، دانشکدۀ ادبیات، دانشگاه الزهرا(س)، تهران، ایران.

2 دانشیار، گروه زبان روسی، دانشکدۀ ادبیات فارسی و زبان‌های خارجی، دانشگاه علامه طباطبائی، تهران، ایران.

10.22059/jrm.2025.401566.630664

چکیده

پژوهش حاضر به بررسی تأثیر آیین مهرپرستی ایرانی یا همان کیش خورشید بر اساطیر و نمادهای روسیۀ باستان، با تمرکز بر ایزدکدۀ ولادیمیر در کی‌یف می‌پردازد. ولادیمیر سویاتسلاویچ ملقب به «خورشیدْ شاه» در راستای وحدت قبایل اسلاو، ایزدکده‌ای را بنا نهاد که در آن، علاوه بر پرون، ایزدانی چون خورس و داژدبوگ نیز حضور داشتند. تحلیل‌های زبان‌شناختی و اسطوره‌شناختی نشان می‌دهد که «خورس»، واژه‌ای با ریشۀ ایرانی، از طریق زبان آسی وارد زبان روسی شده و معادل ایزد خورشید است. همچنین، شباهت‌های قابل توجهی میان اسطورۀ تولد داژدبوگ و افسانۀ زایش میترا از سنگ مشاهده می‌شود. علاوه بر این، نقش نمادین اسب در آیین‌های تدفینی روسیۀ باستان، که از اوست‌ها و آلان‌ها اقتباس شده، ارتباط نزدیکی با مفهوم ارابۀ خورشیدی مهر دارد. با این‌حال، پذیرش مسیحیت در روسیه منجر به سرکوب گستردۀ کیش‌ها و اساطیر باستانی شد، که این امر باعث محدودیت شدید در میراث باستان‌شناسی و تاریخی مرتبط با این موضوع گردیده‌است. هدف از این پژوهش پاسخ به این پرسش است که آیین مهرپرستی بر کارکرد کدام‌یک از ایزدان ایزدکدۀ ولادیمیر، تأثیر گذاشته‌است. لذا از آنجا که میراث ملموسی از آن دوران باقی نمانده‌است، به کمک منابع زبان‌شناسی و تاریخ‎نگاری موجود، مانند «داستان سال‌های دور» و «کلامی دربارۀ لشکرکشی ایگور»، که اطلاعات محدودی دربارۀ ایزدکدۀ ولادیمیر در روسیۀ باستان ارائه می‌دهند، نشان داده شده‌است که خورس و داژدبوگ ریشه در کیش خورشید دارند. همچنین در مقاله به ارتباط اسب در اسطوره‌های اسلاوی با کیش خورشید نیز اشاره شده‌است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


برقبانی، زهرا (1383). بررسی ادیان ایران باستان؛ با تأکید ویژه بر آئین میترائیسم. مجلۀ تاریخ‌پژوهی، 18 (1)، 136-150.
تزری، رحیم (1403). آیین مهر در ایران باستان، ایزد عهد و پیمان، روشنایی، جنگاوری، پاکی و ناآلودگی. مطالعات ایلام‌شناسی، 9 (29)، 96-136.
جلالیان، مینا (1397). حضور نمادهای باستانی ایران (نمادهای مهری-میترایی) در فرهنگ و هنر غرب و تداوم آن در دوران اسلامی و مسیحی. هنر و تمدن شرق، شماره 19، 38-49.
جعفری، حسین‌علی (1396). تأثیر مهرپرستی بر مسیحیت. تحقیقات مدیریت آموزشی، شماره 31، 149-163.
رضاییان‌ابرقویی، علی؛ جدیدی، ناصر و یوسف‌جمالی، محمدکریم (1399). میتراپرستی در ایران و روم. مجلۀ تاریخ (دانشگاه آزاد اسلامی واحد محلات)، 4 (58)، 279-303.
روشن‌ضمیر، بهرام (1395). پرستش میترا در ایران پیش از ساسانیان. مجلۀ جندی‌شاپور، پاییز، 2 (7)، 23-40.
سرخوش کرتیس، وستا (1373). اسطوره‌های ایرانی، ترجمه عباس مخبر، تهران: نشر مرکز.
سعادتی‌فر، فرزانه؛ محرری، امیر (1385). تأثیر جشن‌های آیین مهر در فرهنگ ایران و جهان. فقه و تاریخ تمدن، شماره 7 و 8، 101-118.
عرب گلپایگانی، عصمت (1376). اساطیر ایران باستان، تهران: هیرمند.
عسگری، زهرا؛ قافله‌باشی، سید اسماعیل و قاسم‌زاده، سیدعلی (1399). کهن‌الگوی قربانی در آیین‌های مهرپرستی و زرتشتی با محوریت قربانی‌شدن گاو. فرهنگ و ادبیات عامه، 8 (31)، 73-95.
فیروزمندی‌شیره‌جین، بهمن؛ طاهری، محمدحسین و رفیعی، نغمه (1396). هندواروپاییان، هندوایرانیان، خاستگاه و مهاجرت با تکیه بر مطالعات باستان‌شناسی. مطالعات ایرانی، 16 (31). 167-184.
قلی‌زاده، خسرو (1388). بارۀ پهلوانی در اساطیر هندواروپایی. پژوهشنامۀ زبان و ادب فارسی (گوهر گویا)، 3 (1). 103-122.
کلباسی‌اشتری، حسین؛ فتوحی‌اهلی، فهیمه (1399). تاثیر آئین میترائیسم بر دین مسیحیت. علوم انسانی و اسلامی در هزارۀ سوم، 1 (1)، 52-62.
گراوند، سعید؛ هاشم‌پور، امیر (1400). بررسی مقایسه‌ای مراحل سلوک در کیش مهر و مکتب یوگه. پژوهش‌های ادیانی، 9 (18)، 121-141.
ملینکا، تاتیانا (1380). ریشه‌شناسی نام‌های ایرانی خدایان اوکراینی. ترجمۀ علی‌رضا خداقلی‌پور. تاریخ روابط خارجی، شمارۀ 9. 107-111.