خوانش نوین از دین زرتشت‏ بررسی راهبردهای ارباب کیخسرو در احیای آیین زرتشت در ایران معاصر

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکترا، گروه ادیان و عرفان تطبیقی، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.

2 استادیار، گروه ادیان و عرفان تطبیقی، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.

10.22059/jrm.2025.400077.630654

چکیده

ارباب کیخسرو شاهرخ، از شخصیت‌هایی است که نقشی مؤثر در شناساندن دین زرتشت به ایرانیان معاصر و تعمیق گرایش ملی‌گرایان به این دین ایفا کرده‌است. پرسش این مقاله آن است که او در معرفی آیین زرتشت چگونه عمل کرده است که توانسته چنین تأثیری در محیط ایران داشته باشد. برای پرداختن به این پرسش، به سراغ مهم‌ترین اثر او در معرفی دین زرتشت، کتاب «فروغ مزدیسنی» رفته‌ایم و کوشیده‌ایم محتوای آن را تحلیل کیفی کنیم. یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که او در مواجهه با ایران در آستانه مدرن شدن، از چهار استراتژی کلیدی بهره گرفته‌است: نخست، با تأکید بر پیوند آیین زرتشت با هویت ملی و باستانی ایرانیان، زمینه را برای بازگشت ملی‌گرایان به این آیین فراهم آورد. دوم، با رویکردی نوآورانه، دین زرتشت را به‌عنوان یک دین توحیدی و یکتاپرست معرفی کرد و با استفاده از اصطلاحات الهیات اسلامی، درک آن را برای عموم تسهیل نمود. سوم، بر تعالیم اخلاقی و عملی این آیین، به‌ویژه اصل پندار، گفتار و کردار نیک، تمرکز کرد تا آن را به‌عنوان یک راهنمای کاربردی برای زندگی مدرن ارائه دهد. سرانجام، با استناد به توجه غربیان به دین زرتشت، آن را دینی همسو با یافته‌های علمی و تمدن نوین غرب معرفی کرد. در نتیجه، موفقیت در احیای آیین زرتشت، نه به دلیل ارائه یک قرائت سنتی، بلکه با ارائه یک خوانش نوین، ملی، اخلاقی و همسو با مدرنیته بوده‌است. این پژوهش، سهم ارباب کیخسرو را در شکل‌گیری گفتمان نوگرای زرتشتی در ایران معاصر برجسته می‌کند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


آخوندزاده، میرزا فتحعلی (1376)، الفبای جدید و مکتوبات، به کوشش: حمید محمدزاده، تبریز: نشر احیاء.
آذرفرنبغ و آذرباد (1389)، دینکرد هفتم، تصحیح متن، آوانویسی، نگارش فارسی، واژه‌نامه و یادداشت‌ها از محمدتقی راشد محصل، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
بیگدلو، رضا (1380)، باستان‌گرایی در تاریخ معاصر ایران، تهران: نشر مرکز.
بهار، مهرداد (1378)، بندهش/فرنبغ دادگی، تهران: توس.
پورداود، ابراهیم (1377)، گاتها (قدیمی‌ترین قسمت اوستا)، تهران: انتشارات اساطیر.
پورداود، ابراهیم (1394)، اوستا، جلد دوم: یشت‌ها (1) و (2)، ویراست: فرید مرادی، تهران: موسسه انتشارات نگاه.
پورداود، ابراهیم و دارمستتر، جیمز (1394)، اوستا، جلد چهارم: ویسپرد، خرده اوستا، وندیداد، ویراست: فرید مرادی، تهران: موسسه انتشارات نگاه.
تدین‌پور، منصوره (1380)، «مجلس انس (ارباب کیخسرو بنیان‌گذار کتابخانه مجلس)»، پیام بهارستان، (3)، 4-2.
خمینی، روح‌الله (1385)، صحیفه امام: مجموعه آثار امام خمینی (ره) (بیانات، پیام‌ها، مصاحبه‌ها، احکام، اجازات شرعی و نامه‌ها)، جلد سیزدهم: تیر 1359-بهمن 1359، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره).
رئیس‌السادات، تهمینه (1399)، «نقش اقتصادی تجار و تجارت‌خانه‌های زرتشتیان در دوره قاجار»، مطالعات ایران‌شناسی، 6 (4)، 24-7.
رینگر، مانیکا (1390)، «کیخسرو : دین عقلانی و اصل شهروندی در ایران»، فصلی از کتاب True Religion: Zoroastrian Reform and the Creation of the Modern Citizen، (2011)، ترجمه: مجدالدین کیوانی، ایران‌نامه، 26 (2-1)، 86-71.
ژینیو، فیلیپ و آموزگار، ژاله (1372)، ارداویراف نامه (ارداویرازنامه)، تهران: شرکت انتشارات معین-انجمن ایرانشناسی فرانسه.
شاهرخ، کیخسرو (1327هـ.ق)، فروغ مزدیسنی، چاپ سنگی، طهران.
ــــــــــ (1300: 1339 هـ.ق)، آئینه آیین مزدیسنی، بمبئی: مطبع مظفری.
ــــــــــ (1335)، یادداشت‌های ارباب کیخسرو، به کوشش: جهانگیر اوشیدری، بی‌جا، بی‌نا.
ــــــــــ (1381)، خاطرات ارباب کیخسرو، به کوشش: راشنا رایتر، ترجمه غلامحسین میرزا صالح، تهران: مازیار.
صائب، خدایار (1399)، «، ارباب کیخسرو»، مدخل از دانشنامه جهان اسلام، ج26، 441-437.
صدری افشار، غلامحسین (1382)، «نقد کتاب: خاطرات ارباب کیخسرو»، چیستا، (204 و 205)، 407.
علیزاده، محمدعلی، 1387، «اصلاحات ارباب کی‌خسرو (نماینده زرتشتیان ایران در مجلس شورای ملی)»، بررسی‌های نوین تاریخی، (4 و 5)، 121-92.
مزداپور، کتایون (1369)، شایست ناشایست؛ متنی به زبان پارسی میانه، تهران: موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
مشکور، محمدجواد (1329)، کارنامه اردشیر بابکان، تهران: کتابفروشی و چاپخانه دانش.
معین، محمد (1371)، فرهنگ فارسی، تهران: انتشارات امیرکبیر.
نایبیان، جلیل؛ علی‌پور سیلاب، جواد (1391)، «مدارس زرتشتیان در دوره قاجار»، جستارهای تاریخی، 3 (1)، 134-109.