تبیین "هویتی" جنبش" احیای اسلامی" و نسبت آن با توسعه سیاسی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکترا، گروه جامعه‌شناسی توسعه، پردیس البرز، دانشگاه تهران، تهران، ایران.

2 استاد، گروه جامعه‌شناسی توسعه، دانشکدۀ علوم اجتماعی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.

3 استاد، گروه جامعه‌شناسی توسعه، علوم اجتماعی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.

10.22059/jrm.2026.404775.630694

چکیده

این پژوهش به بررسی دلایل شکل‌گیری جنبش «احیای اسلامی» با رویکرد «سیاست هویت» در ایران در دوران حکومت پهلوی می‌پردازد. این مقاله به روش تاریخی-تطبیقی، شباهت‌ها و تفاوت‌های این جنبش را با جنبش‌های «نوین دینی» در جهان نشان می‌دهد. گیدنز سه عامل را در شکل‌گیری جنبش‌های «نوین دینی» موثر می‌د‌اند: 1-فرآیند دنیوی شدن در جامعه 2-تغییرات اجتماعی پرشتاب 3-حس بیگانگی از جریان اصلی حاکم. بازخوانی تاریخی عصر پهلوی نشان می‌دهد عوامل شکل‌گیری جنبش «احیای اسلامی» نیز با سه عامل یادشده، در برخی موارد شباهت دارد، یعنی نوسازی ایران، در آن زمان با تغییرات اجتماعی پرشتاب و پدیده عرفی شدن همراه بوده‌است، و به دلیل این‌که آموزه‌های اسلام قرن‌ها بر شکل‌گیری «هویت» فرهنگی ایرانیان تاثیرگذار بوده، غیر دینی ساختن جامعه باعث «چالش هویتی» برای اکثر ایرانیان شد، آنان حس بیگانگی نسبت به این اقدامات دانشتند و برای غلبه بر این احساس با روحانیون همراه شدند. در مورد تفاوت این جنبش با جنبش‌های «نوین دینی» می‌توان به عواملی مانند «سیاست توسعه ناهمگون» در عصر پهلوی و نگرش خاص روحانیون به توسعه اشاره کرد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


آبراهامیان، یرواند (1399)، تاریخ ایران مدرن، ترجمۀ فتاحی، چاب بیست و یکم، تهران: نشرنی
آبراهامیان، یرواند (1399)، ایران بین دو انقلاب، ترجمۀ گل محمدی، فتاحی، احمد، محمدابراهیم، تهران نشرنی
اینگلهارت، رونالد/ کریستینولزل (1399)، نوسازی، تغییرفرهنگی، دموکراسی، ترجمۀ احمدی، یعقوب، تهران: انتشارات کویر
ازکیا، غفاری، مصطفی، غلامرضا (1394) جامعه‌شناسی توسعه، چاپ دوازدهم، شرکت انتشارات کیهان
افروغ، عماد (1399)، هویت ایرانی درگذرتاریخ: نقد و ارزیابی کتاب هویت ایرانی، تهران: نشرعلم
اشرف، احمد (1397)، هویت ایرانی، از دوران باستان تا پهلوی، تهران: نشرنی
ببی، ارل، (1392)، روش‌های تحقیق در علوم اجتماعی، ترجمۀ فاضل، رضا، جلد دوم، چاپ نهم، نشر، سمت
بشریه، حسین (1395)، جامعه‌شناسی سیاسی، نقش نیروهای اجتماعی در زندگی سیاسی، چاپ بیست و پنجم، تهران، نشر نی
فوران، جان (1402)، تاریخ تحولات اجتماعی ایران (مقاومت شکننده)، ترجمۀ تدین، احمد (چاپ بیستو دوم)، انتشارات رسا
جلائی پور، حمیدرضا (1399)، جامعه‌شناسی سیاسی ایران، تلاشهای چهل ساله ملت و دولت، موسسه انتشارات دانشگاه تهران
جینکینز، ریچارد (1394)، هویت اجتماعی، تهران، پردیس دانش
خمینی، روح الله (1387)، صحیفه امام، تهران: موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی
خمینی، روح الله (1390)، ولایت فقیه، تهران: موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی
سن، آمارتیاکومار (1399) توسعه یعنی آزادی، ترجمۀ نوری نائینی، محمد سعید، چاپ دهم، تهران، نشرنی
شریعتی، علی، (1395) بازگشت:» بازگشت به خویشتن»، مشهد، انتشارات سپیده باوران (نسخه الکترونیکی)
شریعتی، علی، (1398)، بازشناسی هویت ایرانی-اسلامی: مجموعه آثار، مشهد، انتشارات سپیده باوران (نسخه الکترونیکی)
عنبری، موسی (1395)، جامعه‌شناسی توسعه: از اقتصاد تا فرهنگ، چاپ سوم، تهران، نشرسمت
کاتوزیان، محمدعلی (1398)، تضاد دولت ملت، نظریۀ تاریخ و سیاست درایران، تهران، نشرنی
گیدنز، آنتونی، (1392)، جامعه‌شناسی، ترجمۀ حسین چاوشیان، چاپ هشتم، تهران، نشرنی
گیدنز، آنتونی، (1398)، تجدد و تشخص، جامعه و هویت شخصی در عصرجدید، چاپ یازدهم، تهران، نشرنی
گیدنز، آنتونی (1397)، ساخت جامعه، ترجمۀ احمدی، اکبر، تهران، نشرعلم
گیدنز، آنتونی (1399)، قواعد جدیدروش جامعه‌شناسی، مترجم عباس محمدی الاصل، تهران نشر افکار
مطهری، مرتضی، (1371)، پیرامون انقلاب اسلامی، چاپ هفتم، تهران، نشرصدرا
مطهری، مرتضی (1371)، نهضت‌های اسلامی در صد سالۀ اخیر، چاپ شانزدهم، نشرصدرا
مطهری، مرتضی، (1376)، عدل الهی، چاپ یازدهم، نشرصدرا
منوچهری، عباس و همکاران (1402)، تاریخ فکری ایران معاصر، تهران، نشر روزنه
نش، کیت (1395)، جامعه‌شناسی سیاسی معاصر: جهانی شدن، سیاست قدرت، ترحمۀ: دالفروز، محمدتقی، چاپ چهاردهم، تهران، نشرکویر