دلالت های تربیت عرفانی صدرایی و تبیین آنها بر اساس نظریه علم اشتدادی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکترا، گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکدۀ الهیات و معارف اهل بیت(ع)، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران.

2 دانشیار، گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکدۀ الهیات و معارف اهل بیت(ع)، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران.

3 دانشیار، گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکدۀ الهیات و معارف اهل بیت(ع)، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران

10.22059/jrm.2026.396058.630618

چکیده

هدف این نوشتار تبیین دلالت‌های تربیت عرفانی بر اساس علم اشتدادی صدرایی به روش توصیفی-تحلیلی است. ملاصدرا با تأکید بر تناظر مراتب وجودی انسان با مراتب هستی، علم، حقیقت، عشق، سعادت و لذت و با استفاده از روش تأویل تصویری جدید از انسان و چگونگی تربیت نفوس انسانی ترسیم می‌کند. بالاترین مرتبۀ تربیت نزد او، تربیت عرفانی است که در بستر علم وجودی اشتدادی به منظور استکمال نفس آدمی محقق می‌شود. بر این اساس انسان در سیر تربیتی خود در هر مرتبه از تربیت با اشتداد در علم و با به کارگیری روش تأویل، مرتبه برتری از هستی و حقیقت را احراز کرده و به ادراک و سعادت و لذتی شایسته آن مرتبه می‌رسد. یافته‌های پژوهش حاکی از آن است که مدل تربیت عرفانی مبتنی بر علم اشتدادی از دلالت‌هایی نظیر تکثرگرایی تربیتی، دست یابی به عدالت تربیتی، شایستگی عارف برای ریاست بر مدینه فاضله، تفکیک عمل عرفانی از فعل اخلاقی و نفی خشونت برخوردار است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


نهج البلاغه (1381)، ترجمه محمد دشتی، قم، انتشارات خوشرو.
ابن علی، زهرا، ملکی، محمد (۱۳۹۷)، نسبت علم اخلاق با علم عرفان، پژوهشنامه مذاهب اسلامی، ۵ (۹) صص ۵۷-۶۷.
امین‌الرعایا، مرآت، جوان‌آرا، امیر، افراسیاب‌پور، علی‌اکبر؛ خسروی، حسین (1396)، تربیت عرفانی از منظر علامه طباطبایی، عرفان اسلامی، 15 (59)، صص 85-101.
بهشتی، سعید؛ ناظر حسین‌آبادی، مسلم (1391)، تربیت عرفانی براساس حکمت سینوی (مفهوم، مبانی، اصول، روش‌ها)، حکمت سینوی، سال 16، صص91-106.
بیدهندی، محمد (1393)، درآمدی بر فلسفه علم وجودی ملاصدرا، راهبرد، 23 (71)، صص195-216.
جوادی آملی، عبدالله (1390)، عین نضاخ، تحریر تمهید القواعد، قم، نشر اسراء، چاپ دوم.
ــــــــــ (۱۳۹۱)، عمل عرفانی در پرتو علم وحیانی، قم، نشر اسراء، چاپ اول.
حسینی طهرانی، سید محمد حسین (1419 ق)، لب اللباب در سیر و سلوک، مشهد، انتشارات علامه طباطبایی، چاپ نهم.
حقیقت، لاله (1400)، بررسی ظرفیت‌های علم اشتدادی در اندیشه ابن‌سینا، پژوهش‌های فلسفی و کلامی، 23 (2)، صص175-191.
خادمی، عزت؛ گل‌آقایی، معصومه (1389)، تربیت عرفانی از دیدگاه سهروردی، تأملات فلسفی، 2 (5)، صص37-56.
سبحانی، جعفر (۱۳۹2)، محاضرات فى الالهیات، تلخیص علی ربانی گلپایگانی، قم، مؤسسه امام صادق (ع).
سجادی، سیدمهدی (1384)، چالش‌های تربیت مدنی در نظام آموزش و پرورش جمهوری اسلامی ایران، مطالعات تربیتی و روان‌شناسی، 6 (2)، صص143-160.
سیدفاطمی، سیده زهره؛ وکیلی، هادی‌ (1397)، بررسی مبانی و اصول تربیت عرفانی، رساله دکتری، دانشگاه ادیان و مذاهب.
قاطع، رضوانه؛ شانظری، جعفر؛ گنجور، مهدی (1401)، تأملی بر مختصات آرمان‌شهر اقتصادی (زیست‌ مادی) برمبنای علم اشتدادی در نظرگاه ملاصدرا، فلسفه و کلام اسلامی، 55 (2)، صص391-412.
کیان، مریم (1396)، جایگاه تربیت اخلاقی در فرهنگ آموزشی و برنامه درسی، اولین کنفرانس بین المللی فرهنگ آسیب‌شناسی روانی و تربیت.
مصلح، جواد (1389)، ترجمه و تفسیر الشواهد الربوبیه فی المناهج السلوکیه، تهران، سروش.
مطهری، مرتضی (۱۳۷۸)، عدل الهی، تهران، انتشارات صدرا، چاپ چهاردهم.
مظلومی‌زاده، کمال (1396)، بررسی مبانی هستی‌شناختی تربیت عرفانی براساس مکتب تربیتی نجف اشرف، اسلام و پژوهش‌های تربیتی، 9 (1)، صص19-36.
ملاصدرا، محمد بن ابراهیم (1381)، کسر اصنام الجاهلیه، تهران، بنیاد حکمت اسلامی صدرا، چاپ اول.
ــــــــــ (1354)، المبدأ و المعاد، تهران، انجمن حکمت و فلسفه ایران.
ــــــــــ (1363)، مفاتیح الغیب، تهران، مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران.
ــــــــــ (1366)، تفسیر القرآن الکریم، قم، بیدار.
ــــــــــ (1360)، الشواهد الربوبیه فی المناهج السلوکیه، مرکز نشر دانشگاهی، چاپ دوم.
ــــــــــ (1378)، المظاهر الالهیه فی اسرارالعلوم الکمالیه، تهران، بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
ــــــــــ (1981م). الحکمه المتعالیه فی اسفار الاربعه، بیروت،‌دار احیاء التراث العربی.
میر، محمد؛ شمشیری، بابک (1396)، بررسی تربیت دینی صلح محور مبتنی بر کثرت‌گرایی دینی عرفانی، ادیان و عرفان، 50 (1)، صص147-170.
هاشم‌پور، آیسودا؛ بیدهندی، محمد (1399)، بررسی ظرفیت‌های علم اشتدادی نزد سهروردی و ملاصدرا، فلسفه و کلام اسلامی، 53 (2)، صص547-562.
همدانی، سید علی جواد (1400)، تحلیل فعل عرفانی و فعل اخلاقی و مقایسه تأثیر آنها بر تربیت فرد و جامعه، رساله دکتری به راهنمای ابوالفضل کیاشمشکی، جامعه المصطفى العالمیه، مجتمع آموزش عالی امام خمینی.