مجله ادیان و عرفان

مجله ادیان و عرفان

تحلیل تصویر‌های خیالی در رسالة القدس روزبهان بَقلی شیرازی براساس نظریۀ ژیلبر دُوران‏

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکترا، گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه رازی، کرمانشاه، ایران
2 دانشیار، گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه رازی، کرمانشاه، ایران.
3 دانشیار، گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه رازی، کرمانشاه، ایران
4 استاد، گروه زبان و ادبیات عربی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه رازی، کرمانشاه، ایران.
چکیده
موهبت شگفت‌انگیز تخیّل در جایگاه یکی از سرمایه‌های ارزشمند انسانی و از بن‌مایه‌های زبان صوفیانۀ عارفان است. آثار مشایخ صوفیه انباشته از اندیشه‌های ژرف الهی و انسانی در زبانی سرشار از تخیّل است. یکی از این بزرگان «روزبهان بقلی» است که عنصر تخیّل در درک نظام اندیشگانی او جایگاه ویژه‌ای دارد. «ژیلبر دُوران» نظریه‌پرداز معاصر فرانسوی حوزۀ نقد تخیّلی است که در شناخت تخیّل و طبقه‌بندی تصاویر در دو منظومۀ بزرگ روزانه و شبانۀ تخیّلات کارهای ارزنده‌ای انجام داده است. در این پژوهش برآنیم تا به روش توصیفی-تحلیلی و کاربست نظریۀ تخیّلی دُوران، خوانشی نو را از صورت‌های خیالی در رسالة القدس روزبهان ارائه دهیم. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که به دلیل روحیۀ عارفانۀ نویسنده و نیز جنبۀ آموزشی اثر، تصاویر دو قطبی بسیاری در متن وجود دارد که در آن نبرد و کشمکش این تصاویر دیده می‌شود. در خوانش دُورانی برجسته‌ترین تصاویر خیالی روزبهان متمایل به منظومۀ روزانۀ تخیّلات با ارزش‌گذاری مثبت است و ریخت‌های عروجی (همچون ملکوت، ملایکه، پادشاه، افلاک، آسمان، کوه، نردبان) و ریخت‌های تماشایی (همچون نور، تجلّی، جمال، حُسن، عروس، آینه، آفتاب) پُربسامدترین تصاویری هستند که پناهگاه روزبهان از سقوط و تاریکی به سمت عروج و روشنایی هستند؛ بنابراین باعث شده نگارنده، ترس از گذر زمان و مرگ را مهار و کنترل کرده و بر آن‌ها غالب شود
کلیدواژه‌ها
موضوعات

قرآن مجید (1388). ترجمۀ محمدمهدی فولادوند. تهران: دارالقرآن الکریم؛ دفتر مطالعات تاریخ و معارف اسلامی.
ارنست، کارل دبلیو (1377). روزبهان بَقلی: عرفان و شَطحِ اولیاء در تصوّف اسلامی. ترجمۀ دکتر مجدالدّین کیوانی. چاپ اوّل. تهران: نشر مرکز.
اسپرهم، داود (1401). تمثیل، خیال و تأویل. چاپ دوم. تهران: دانشگاه علّامه طباطبائی.
اله‌یاری، هاشم، طاهری، محمد، و منصوری، مجید (1404). بررسی کارکردهای نمادین و اسطوره‌ای طعام و نوشیدنی‌های قدسی در تشرّف عرفانی: با محوریت کشف الاسرار روزبهان بقلی. ادبیات عرفانی و اسطوره‌شناختی، 21 (80)، 44-13.
بختیاری‌نسب، سمیرا و محمودی، خیرالله (1402). مهم‌ترین ویژگی‌های مشرب عرفانی روزبهان (با تکیه بر عبهرالعاشقین). ادیان و عرفان، 55 (2)، 487-506. DOI: 10.22059/jrm.2033.355149.630422
بقلی شیرازی، روزبهان بن ابی‌نصر (1381). رسالة القدس و رسالة غلطات‌السّالکین. به کوشش دکتر جواد نوربخش. تهران: یلدا قلم.
پورنامداریان، تقی (1389). رمز و داستان‌های رمزی در ادب فارسی. چاپ هفتم. تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
خلیلی، علی‌اصغر، حسن‌پور آلاشتی، حسین، ستّاری، رضا، و حق‌جو، سیاوش (1396). بررسی و تحلیل تصویر در شرح شطحیات روزبهان بقلی شیرازی (606-522 هـ ق). پژوهش‌های ادب عرفانی (گوهر گویا)، 11 (4)، 40-23. DOI: 10.22108/JPLL.2017.83329.0
دوران، ژیلبر (1398). تخیّل نمادین. ترجمۀ دکتر روح‌الله نعمت‌اللهی. چاپ اوّل. تهران: حکمت کلمه.
ستّاری، جلال (1384). مدخلی بر رمزشناسی عرفانی. چاپ دوم. تهران: نشر مرکز.
شالچیان ناظر، علی (1400). شرح رسالة القدس روزبهان بقلی شیرازی. چاپ اوّل. تهران: سلوک ما.
شایگان، داریوش (1387). هانری کُربن: آفاق تفکّر معنوی در اسلام ایرانی. ترجمۀ باقر پرهام. چاپ پنجم. تهران: نشر و پژوهش فرزان روز.
شریفی ولدانی، غلامحسین و شمعی، میلاد (1390). تحلیل صورت‌های خیالی در شعر پایداری براساس نقد ادبی جدید (روش ژیلبر دوران). ادبیات پایداری. 2 (4)، 321-299. DOI: 10.22103/JRL.2012.297
شفیعی کدکنی، محمدرضا (1378). ادوار شعر فارسی. چاپ پنجم. تهران: سخن.
ــــــــــ (1392). زبان شعر در نثر صوفیّه. چاپ چهارم. تهران: سخن.
شلبورگ، کریستین (1401). خیال‌پردازی ادبی: از کهن‌الگوها تا بوطیقای سوژه. ترجمۀ دکتر علی عباسی و دکتر فرزانه کریمیان. چاپ اوّل. تهران: دانشگاه شهید بهشتی.
شوالیه، ژان و گِربران، آلن (1387). فرهنگ نمادها (دورۀ 5 جلدی). ترجمۀ سودابه فضایلی. چاپ اوّل. تهران: انتشارات جیحون.
شیمل، آن‌ماری (1374). ابعاد عرفانی اسلام. ترجمۀ دکتر عبدالرحیم گواهی. چاپ اوّل. تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
طوبایی، فاطمه و نیّری، محمدیوسف (1402). بررسی و تحلیل سطوح معنایی اصطلاح التباس و نسبت آن با تثلیثِ عشق، زیبایی و تجلّی در نگرش عرفانی شیخ روزبهان. ادیان و عرفان. 56 (1)، 53-31. DOI:10.22059/jrm.2025.399727.630560
عباسی، علی (1390). ساختارهای نظام تخیّل از منظر ژیلبر دوران: کارکرد و روش‌شناسی. چاپ نخست. تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
فتوحی رودمعجنی، محمود و علی‌نژاد، مریم (1388). بررسی رابطۀ تجربۀ عرفانی و زبان تصویری در عبهرالعاشقین. ادب‌پژوهی، 10، 26-7.
فتوحی رودمعجنی، محمود (1389). بلاغت تصویر. چاپ دوم. تهران: سخن.
کاظمی‌فر، معین و غلامحسین‌زاده، غلامحسین (1394). تحلیل کارکرد ذهنِ روزبهان در صورت‌بندی تجربه‌های عرفانی او. فصلنامۀ تخصصی نقد ادبی. تابستان. 8 (30). 141-119. DOR: 20. 1001. 1. 20080360. 1394. 8. 30. 9. 2
کاظمی‌فر، معین (1398). روزبهان و عشق به زیبارویان: تحلیل ساخت‌گرایانۀ تجربه‌های عرفانی روزبهان. نشریۀ مطالعات عرفانی. دانشکدۀ ادبیات و زبان‌های خارجی دانشگاه کاشان. پاییز و زمستان. شمارۀ 30. 206-179.
کُربن، هانری (1384). تخیّل خلّاق در عرفانِ ابن عربی. ترجمۀ دکتر انشاءالله رحمتی. تهران: جامی.
ولک، رنه (1385). تاریخ نقد جدید (جلد چهارم، بخش اوّل). ترجمۀ سعید ارباب شیرانی. چاپ دوم. دورۀ 8 جلدی. تهران: نیلوفر.