موهبت شگفتانگیز تخیّل در جایگاه یکی از سرمایههای ارزشمند انسانی و از بنمایههای زبان صوفیانۀ عارفان است. آثار مشایخ صوفیه انباشته از اندیشههای ژرف الهی و انسانی در زبانی سرشار از تخیّل است. یکی از این بزرگان «روزبهان بقلی» است که عنصر تخیّل در درک نظام اندیشگانی او جایگاه ویژهای دارد. «ژیلبر دُوران» نظریهپرداز معاصر فرانسوی حوزۀ نقد تخیّلی است که در شناخت تخیّل و طبقهبندی تصاویر در دو منظومۀ بزرگ روزانه و شبانۀ تخیّلات کارهای ارزندهای انجام داده است. در این پژوهش برآنیم تا به روش توصیفی-تحلیلی و کاربست نظریۀ تخیّلی دُوران، خوانشی نو را از صورتهای خیالی در رسالة القدس روزبهان ارائه دهیم. یافتههای پژوهش نشان میدهد که به دلیل روحیۀ عارفانۀ نویسنده و نیز جنبۀ آموزشی اثر، تصاویر دو قطبی بسیاری در متن وجود دارد که در آن نبرد و کشمکش این تصاویر دیده میشود. در خوانش دُورانی برجستهترین تصاویر خیالی روزبهان متمایل به منظومۀ روزانۀ تخیّلات با ارزشگذاری مثبت است و ریختهای عروجی (همچون ملکوت، ملایکه، پادشاه، افلاک، آسمان، کوه، نردبان) و ریختهای تماشایی (همچون نور، تجلّی، جمال، حُسن، عروس، آینه، آفتاب) پُربسامدترین تصاویری هستند که پناهگاه روزبهان از سقوط و تاریکی به سمت عروج و روشنایی هستند؛ بنابراین باعث شده نگارنده، ترس از گذر زمان و مرگ را مهار و کنترل کرده و بر آنها غالب شود.
