پژوهش حاضر با رویکردی تاریخی-تحلیلی به بررسی سیر تطور تصوف در آذربایجان از سده‌های نخستین اسلامی تا پایان قرن ششم هجری می‌پردازد تا زمینه‌های عینی شکل‌گیری اندیشه‌های صوفیانه را در شعر خاقانی شروانی بازنماید. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که موقعیت ویژۀ جغرافیایی آذربایجان به عنوان سرزمینی مرزی، بستری مناسب برای تلاقی سنت‌های معنوی پیشااسلامی، رهبانیت مسیحی و آموزه‌های اسلامی فراهم آورد. این تعامل، تصوف منطقه را به جریانی اصیل و متمایز از الگوهای غالب بغداد و خراسان تبدیل کرد. تصوف آذربایجان با ویژگی‌هایی چون پیوند نزدیک با فتوت و اصناف، تأکید بر تجربۀ شخصی و حضور فعال در جامعه، هویتی منحصربه‌فرد یافت. بررسی تذکره‌ها و منابع تاریخی نشان می‌دهد این جریان از طریق تشکیل خانقاه‌ها و حلقه‌های مشایخ، ساختاری پایدار یافت و در قرن ششم به اوج بلوغ فکری و اجتماعی رسید. مقاله نتیجه می‌گیرد که خاقانی نه به عنوان شاعری منفرد، بلکه به عنوان یکی از برجسته‌ترین نمایندگان این سنت غنی و چندلایۀ منطقه‌ای پدید آمد و تصوف او ریشه در زیست‌جهان معنوی و اجتماعی آذربایجان دارد.