مجله ادیان و عرفان

مجله ادیان و عرفان

پیشینۀ اندیشه‌های صوفیانه در آذربایجان تا ظهور خاقانی‏

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکترا، گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکدۀ ادبیات و زبان های خارجی، دانشگاه کاشان، کاشان، ایران.
2 دانشیار، گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکدۀ ادبیات و زبان های خارجی، دانشگاه کاشان، کاشان، ایران
چکیده
پژوهش حاضر با رویکردی تاریخی-تحلیلی به بررسی سیر تطور تصوف در آذربایجان از سده‌های نخستین اسلامی تا پایان قرن ششم هجری می‌پردازد تا زمینه‌های عینی شکل‌گیری اندیشه‌های صوفیانه را در شعر خاقانی شروانی بازنماید. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که موقعیت ویژۀ جغرافیایی آذربایجان به عنوان سرزمینی مرزی، بستری مناسب برای تلاقی سنت‌های معنوی پیشااسلامی، رهبانیت مسیحی و آموزه‌های اسلامی فراهم آورد. این تعامل، تصوف منطقه را به جریانی اصیل و متمایز از الگوهای غالب بغداد و خراسان تبدیل کرد. تصوف آذربایجان با ویژگی‌هایی چون پیوند نزدیک با فتوت و اصناف، تأکید بر تجربۀ شخصی و حضور فعال در جامعه، هویتی منحصربه‌فرد یافت. بررسی تذکره‌ها و منابع تاریخی نشان می‌دهد این جریان از طریق تشکیل خانقاه‌ها و حلقه‌های مشایخ، ساختاری پایدار یافت و در قرن ششم به اوج بلوغ فکری و اجتماعی رسید. مقاله نتیجه می‌گیرد که خاقانی نه به عنوان شاعری منفرد، بلکه به عنوان یکی از برجسته‌ترین نمایندگان این سنت غنی و چندلایۀ منطقه‌ای پدید آمد و تصوف او ریشه در زیست‌جهان معنوی و اجتماعی آذربایجان دارد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

ابن خردادبه، عبید الله بن عبد الله (1371). مسالک و ممالک. سعید خاکرند (ترجمه). تهران: مؤسسه مطالعات و انتشارات تاریخی میراث ملل.
ابن‌حوقل، محمد بن حوقل (1345). صوره‌الأرض. جعفر شعار (مترجم). تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
اردبیلی، ابن بزاز (۱۳۷۶). صفوه‌الصفا. غلامرضا طباطبایی مجد (به کوشش) تهران: انتشارات زریاب.
اصطخری، ابواسحق ابراهیم (1390). ممالک و مسالک. محمد بن اسعد بن عبدالله تستری (ترجمه). ایرج افشار (به‌کوشش). تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار.
افشاری، مهران و مداینی، مهدی (1381). فتوت و اصناف فتوت و چهارده رساله. تهران: نشر چشمه.
انصاری هروی، خواجه عبدالله (1362). طبقات الصوفیه. محمد سرور مولایی (تصحیح)، تهران: توس.
البلاذری، احمد بن یحیی (1346). فتوح البلدان (بخش مربوط به ایران). آذرتاش آذرنوش (مترجم). تهران: انتشارات بنیاد فرهنگ ایران.
بیانی، شیرین (1380). دین و دولت عهد ساسانی و چند مقالۀ دیگر. تهران: جامی.
پطروشفسکی، ایلیا پاولوویچ (1354). اسلام در ایران (از هجرت‌ تا‌ پا‌یا‌ن‌ قرن‌ نهم‌ هجری). کریم کشاورز (ترجمه). تهران: پیام.
ترکی، محمدرضا (1398). سر سخنان نغز خاقانی. تهران: سمت.
ترکی، محمدرضا (1400). غایت ابداع (منشآت عربی افضل‌الدین بدیل بن علی خاقانی شروانی). تهران: خاموش.
جامی، نورالدین عبدالرحمن (1370). نفحات الانس من حضرات القدس. محمود عابدی (تصحیح). تهران: اطلاعات.
جنید شیرازی، جنید بن محمود (1328). شد الازار فى حط الاوزار عن زوار المزار. محمد قزوینی و عباس اقبال (تصحیح). تهران: بینا.
حموی، یاقوت بن عبدالله (1380). معجم البلدان. علینقی منزوی (ترجمه). تهران: سازمان میراث فرهنگی کشور.
خاقانی، افضل‌الدین بدیل خاقانی شروانی (1382). دیوان اشعار. دکتر ضیاء‌الدین سجادی (تصحیح). تهران: زوار.
خوارزمی، کمال الدین حسین (1384). جواهرالاسرار و زواهرالانوار. محمدجواد شریعت (به اهتمام). تهران: اساطیر.
دامادی، سیدمحمد (1351) (تصحیح). تحفه‌الاخوان (در بیان اصول فتوت و آداب فتیان). تهران: انتشارات بنیاد فرهنگ ایران.
زرین کوب، عبدالحسین (1376). دنباله جستجو در تصوف. تهران: امیر کبیر.
زرین‌کوب، عبدالحسین (1379). جستجو در تصوف ایران. تهران: امیرکبیر.
زنر، آر. سی. (1377). تعالیم مغان (گفتاری چند در معتقدات زرتشتیان). فریدون بدره‌ای (مترجم). تهران: انتشارات توس.
سجادی نژاد، سیدمرتضی و همکاران (1404). خوانشی از تصوف خاقانی بر پایۀ نقد دیدگاه‌های صاحب‌نظران. ادبیات عرفانی. 17(41). 63-99.
سلمی، ابو عبد الرحمن (1986). طبقات الصوفیه. شریبه (تصحیح) قاهره: بینا.
شمس تبریزی، محمد (1369). مقالات. محمدعلی موحد (به کوشش) تهران: خوارزمی.
شیری، قهرمان (1388). روان‌شناسی ابهام در شعر خاقانی. مجله تاریخ ادبیات. مقاله 6، دوره 2، شماره 3 - شماره پیاپی 62. 123-149.
صراف، مرتضی (1352). رسایل جوانمردان (مشتمل بر هفت فتوت‌نامه). هانری کربن (مقدمه و خلاصه). تهران: قسمت ایرانشناسی انستیتوی فرانسوی پژوهش‌های علمی در ایران.
طاهری خسروشاهی، محمد (1395). مناسبات عرفانی مشایخ آذربایجان با عارفان خراسان. زبان و ادب فارسی (نشریۀ سابق دانشکده ادبیات دانشگاه تبریز). دوره 69، شماره 233. شهریور 1395. صفحه 27-54.
عطار، فریدالدین محمد ابراهیم نیشابوری (1370). تذکره‌الاولیاء. محمد استعلامی (تصحیح). تهران: زوار.
قربان‌نژاد، پریسا (1387). تصوف در آذربایجان (عهد مغول). تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
قربان‌نژاد، پریسا (1387). تصوف در آذربایجان عصر ترکمانان. نشریه عرفان اسلامی. زمستان 1387. شماره18.
قربان‌نژاد، پریسا و بیات، مسعود (1399). فتوت، چهره اجتماعی تصوف در آذربایجان (از قرن پنجم تا پایان قرن هفتم ق). نشریه تاریخ نامه ایران بعد از اسلام. دوره 11 - شماره 24. 121-144.
کربلایی، حافظ حسین (1344). روضات الجنان و جنات الجنان. جعفر سلطان القرایی (به کوشش و تصحیح). ۲ مجلد. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
گولپینارلی، عبدالباقی (1375). مولانا جلال الدین زندگانی، فلسفه،آثار. توفیق سبحانی (ترجمه). تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
محمد بن منور (۱۳۷۶). اسرارالتوحید فی مقامات شیخ ابوسعید. محمدرضا شفیعی کدکنی (تصحیح). 2 مجلد. تهران: نشر آگه.
مستوفی، حمدالله بن ابی بکر (1381). نزهه‌القلوب. قزوین: حدیث امروز.
مشکور، محمدجواد (1349). نظری به تاریخ آذربایجان و آثار باستانی و جمعیت‌شناسی آن. تهران: انجمن آثار ملی.
مشکور، محمدجواد (1363). ایران در عهد باستان. تهران: اشرفی.
مقدسی، محمد بن احمد (1361). أحسن التقاسیم فی معرفه الأقالیم. علینقی منزوی (تصحیح). تهران: کومش.
موحد، صمد (1390). سیری در تصوف آذربایجان. تهران: انتشارات طهوری.
موحد، محمدعلی (1375). شمس تبریزی. تهران: طرح نو.
میرسلیم، سیدمصطفی (1375) (زیر نظر). دانشنامه جهان اسلام. تهران: بنیاد دایره المعارف اسلامی.
نوربخش، سید محمد (1356). سلسله الاولیاء. محمدتقی دانش پژوه (تصحیح). مندرج در جشن نامه هانری کربن به کوشش سید حسین نصر. تهران: انجمن ایران و فرانسه.
نویا، پل (1373). تفسیر قرآنی و زبان عرفانی. اسماعیل سعادت (ترجمه). تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
هجویری علی بن عثمان (1336). کشف المحجوب. والنتین ژوکوفسکی (تصحیح). تهران: امیر کبیر.
دوره 59، شماره 1
(بهار و تابستان ۱۴۰۵)
شهریور 1405
صفحه 57-82

فایل‌های تکمیلی/اضافی