مجله ادیان و عرفان

مجله ادیان و عرفان

نمادها و نمودهای فرّه شاهی در دوران پادشاهی بهرام گور ساسانی در تاریخ طبری‏

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار، گروه ادیان، دانشکدۀ ادیان و معارف اسلامی، دانشگاه بین‌المللی مذاهب اسلامی، تهران، ایران.
چکیده
«فرّه» موهبتی خدایی است که به دارنده‌اش، خرد، راستی، قدرت، پیروزی، روشنائی، شکوه و زیبائی می‌داده است. مفهوم فرّه، در قلمرو اندیشه دینی و سیاسی ایران باستان بسیار مهم بوده است؛ به ویژه در زمان ساسانی‌ها دلالت بر مشروعیت اجتماعی و قدرت مذهبی پادشاه می‌کرده است. محمد بن جریر طبری، مفسّر بزرگ و برجسته قرآن، فقیه، الهیدان و مورّخ تاثیرگزار و صاحب نام ایرانی است. تاریخ طبری نخستین منبع اصلی اسلامی و ایرانی است که به مفهوم باستانی «فرّه» اشاره میکند. طبری به خدای نامه‌های ساسانی دسترسی داشته است و از طریق آنها، نسبت به این مفهوم مهم در اندیشهٔ ایران باستان آگاه بوده است و حتی به نظر می‌رسد آن را به شکل مفهوم «خلیفه الله» به الهیات اسلامی انتقال داده است. در این مقاله به نمادها و نمودها یا تجسّم‌ها و تجلی‌های «فرّه» در دوران پادشاهی بهرام گور ساسانی، که در تاریخ طبری روایت شده است، پرداخته می‌شود. داده‌های این تحقیق به روش کتابخانه‌ای گردآوری گردیده و با روش کیفی تحلیل محتوا دسته‌بندی و تفسیر شده‌اند. نمادها و نمودهای فرّه‌مندی بهرام گور در شکار شیر و فیل، چهره، تاج و زینت، آتش، اسب، خردورزی، حسن تدبیر و آبادانی، شجاعت، قدرت و هنرهای رزمی، خیرخواهی و بخشندگی، پیروزی در جنگ‌ها نمایان شده است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

ابن بلخی (1374). فارس‌نامه، تصحیح لسترنج و نیکلسن، شیراز:بنیادفارس‌شناسی.
ابن خردادبه، عبیدالله (1889). المسالک والممالک. بیروت:دارصادر.
ابن الفقیه، احمد (1996). البلدان. بیروت:عالم‌الکتب.
ابودلف (1354). سفرنامه ابودلف در ایران، تحقیق ولادیمیر مینورسکی، ترجمه ابوالفضل طباطبایی، تهران:زوّار.
ابوریحان‌بیرونی (1428). الآثارالباقیةمن القرون الخالیة. قاهرة:مکتبةالثقافةالدینیة.
ابوطاهرطرسوسی (1374). داراب‌نامۀ طرسوسی، تحقیق ذبیح‌الله صفا، تهران:علمی‌وفرهنگی.
اربلی، ژوزف (1387). فلزکاری ساسانی و آغاز دورۀ اسلامی، سیری در هنر ایران، از دوران پیش از تاریخ تا امروز. ترجمه علی حصوری. زیرنظر آرتور پوپ و فیلیس اکرمن. ویرایش سیروس پرهام. تهران:علمی‌وفرهنگی. 896-953
ارداویراف‌نامه (1382). ترجمه ژاله آموزگار. تهران:انتشارات معین و انجمن ایران شناسی فرانسه در ایران.
اعتمادمقدم، علیقلی (بی‌تا). فرّدرشاهنامه. تهران:وزارت فرهنگ‌وهنر.
اوستا (1387). ترجمه جلیل دوستخواه. تهران:مروارید.
آموزگار، ژاله (1386). فرّه این نیروی جادویی‌وآسمانی (زبان، فرهنگ، اسطوره). تهران:معین.
بریان، پی‌یر (1378). تاریخ امپراتوری هخامنشیان. ترجمه مهدی سمسار. تهران:زریاب.
بلاذری، أحمد (1988). فتوح‌البلدان. بیروت، دارومکتبةالهلال.
بندهش (1395). فرنبغ دادگی. ترجمۀ مهرداد بهار. تهران: توس.
بویس، مری (۱۳۷۵). تاریخ کیش زرتشت، هخامنشیان. ترجمه همایون صنعتی زاده. تهران:توس.
پوپ، آرتور (1387). گچبری ساسانی، پیکره‌ها، سیری در هنر ایران، از دوران پیش از تاریخ تا امروز. ترجمه نوشین دخت نفیسی. زیرنظر آرتور پوپ و فیلیس اکرمن. ویرایش سیروس پرهام. تهران:علمی و فرهنگی. 789-804
تفضلی، احمد (1354). تعلیقات مینوی خرد. تهران:بنیاد فرهنگ ایران.
تفضلی، احمد (ش1376). تاریخ ادبیات ایران پیش از اسلام. به کوشش ژاله آموزگار. تهران: سخن.
ثعالبی، ابومنصور. غررالاخبارالملوک الفرس‌وسیرهم. پاریس:زوتنبرگ.
دین‌کردچهارم (1393). تحقیق مریم رضایی. زیرنظر سعیدعریان. تهران: علمی.
دینکردپنجم (1388). ترجمۀ ژاله آموزگار واحمد تفضلی. تهران:معین.
دین‌کردهفتم (1389). ترجمه محمدتقی راشدمحصل. تهران:پژوهشگاه علوم انسانی ومطالعات فرهنگی.
روایات داراب هرمزیارد. به اهتمام رستم اون والا. بمبئی.
ریپکا، یان (1386). تاریخ ادبیات ایران (سامانیان). ترجمه عیسی شهابی. تهران:علمی‌وفرهنگی.
زاره، فریدریش (1387). هنر پیکرتراشی ساسانی، سیری در هنر ایران، از دوران پیش از تاریخ تا امروز. ترجمه پرویز مرزبان. زیرنظر آرتور پوپ و فیلیس اکرمن. ویرایش سیروس پرهام. تهران:علمی وفرهنگی. 746-757
زریاب، عباس (1356). فردوسی و طبری. یغما، 30 (2). 65-74.
زندوهومن یسن و کارنامه اردشیربابکان (1342). ترجمه صادق هدایت. تهران:امیرکبیر.
زندبهمن یسن (1385). تحقیق محمدتقی راشد محصل. تهران:پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
زنر، رابرت (1388). طلوع وغروب زردشتی‌گری. ترجمه تیمورقادری. تهران:مهتاب.
سلوود، دیوید (1380). سکه‌های ساسانی، تاریخ ایران، ازسلوکیان تا فروپاشی دولت ساسانیان. ترجمه حسن انوشه. تهران:امیرکبیر.
سودآور، ابوالعلاء (2005). فرّه ایزدی درآئین پادشاهی ایران باستان. هوستون:میرک
شاورانی، مسعود (1398). مروری بر آموزه خلیفة الله در اسلام. پژوهشنامه ادیان، 13 (25)، 95-134.
شاورانی، مسعود (1399). بررسی اصطلاح خلیفة الله در متون عرفانی (قرن دوم تا یازدهم هجری). پژوهشنامه ادیان، 14 (28)، 119-148.
شاورانی، مسعود (1399). بررسی تاریخی عبارت «خلیفة الله» در روایات مذاهب اسلامی. مطالعات تقریبی مذاهب اسلامی، 16 (54)، 19-29.
شاورانی، مسعود (1401). تفسیر واژه «خلیفه» در تفاسیر قرآنی، قرن دوم تا ششم هجری. مطالعات تقریبی مذاهب اسلامی، 18 (58)، 118-133.
شاورانی، مسعود (1403). بررسی نمادها و نمودهای فرّه ایزدی در زمان پادشاهی خسروپرویز در تاریخ طبری. مطالعات ادیان و عرفان تطبیقی، 8 (2)، 107-136 DOI:10. 22111/jrm. 2024. 48119. 1167
شاورانی، مسعود (1404). نمودها و نمادهای فرّه در دوران پادشاهی انوشیروان ساسانی در تاریخ طبری. ادیان و عرفان، 58 (1)، 23-50 DOI:10. 22059/jrm. 2025. 391752. 630595
شاورانی، مسعود (1403)، جایگاه انسان در الهیات زیست محیطی اسلام، خلیفه یا عبد. الهیات عملی، 1 (1)، 57-84. DOI:10. 22034/pt. 2024. 421351. 1020
شاورانی، مسعود (1404)، کندوکاو واژه «انسان» در قرآن کریم؛ با رویکرد الهیات محیط زیست، الهیات عملی، 3 (1)، 23-56. DOI:10. 22034/pt. 2025. 538154. 1061
شاهپورشهبازی، علیرضا (1390). جستاری درباره یک نماد هخامنشی، فروهر، اهوره مزدا یا خورنه. ترجمه شهرام جلیلیان. تهران:شیرازه.
شایست ناشایست (1369). آوانویسی و ترجمه کتایون مزداپور. تهران:علمی‌وفرهنگی.
صفا، ذبیح الله (1346). آیین شاهنشاهی ایران. تهران:دانشگاه تهران.
صفا، ذبیح‌الله (1333). حماسه سرائی‌درایران. تهران:پیروز.
طبری، محمد (1375ش). تارخ الرسل والملوک. ترجمه ابوالقاسم پاینده. تهران:اساطیر.
طبری، محمد (1412). جامع‌البیان‌فى‌تأویل‌آی‌القرآن. بیروت:دارالمعرفة.
طبری، محمد (1967). تاریخ الامم‌والملوک، تحقیق ابوالفضل ابراهیم. بیروت:روائع‌التراث‌العربی.
علاءقزوینی، علی (1397)، مناهج الطالبین فی معارف الصادقین، تحقیق احمد بهنامی. تهران:کتابخانۀ موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.
غزالی، محمد (1351)، نصیحةالملوک، تصحیح جلال‌الدین همایی. تهران:انجمن آثار ملی.
فردوسی، ابوالقاسم (71-1960). شاهنامه، زیرِ نگرِ یوگنی برتلس، عبدالحسین نوشین و… . مسکو:اکادمی علوم اتحادشوروی.
بهار، مهرداد (1391ش). پژوهشی‌دراساطیرایران، تهران:آگه.
کارنامه اردشیر بابکان (1369ش). تحقیق محمدجوادمشکور. تهران:دنیای کتاب.
کریستن‌سن، آرتور (1385). ایران در زمان ساسانیان، ترجمه رشیدیاسمی. تهران:صدای معاصر
کریستین‌سن، آرتور (1355ش). کیانیان، ترجمه ذبیح الله صفا. تهران:بنگاه ترجمه و نشرکتاب.
کومن، فرانتس (1380). آیین پر رمزورازمیترایی. ترجمه هاشم رضی. تهران: بهجت.
گدار، آندره (1377). هنرایران، ترجمه بهروز حبیبی. تهران:دانشگاه بهشتی.
گیرشمن، رومن (1395). تاریخ ایران، ازآغاز تا اسلام، ترجمه محمدمعین. تهران: آتیسا.
لوکوک، پی‌یر (1382). کتیبه‌های هخامنشی، ترجمه نازیلاخلخالی. تهران:فرزان.
لوکونین، و. گ (1350). تمدن ایران ساسانی، ترجمه عنایت‌الله رضا. تهران:بنگاه ترجمه‌ونشرکتاب.
متون پهلوی (1371). جاماسب جی دستور. گزارش سعید عریان. تهران: کتابخانه ملی.
مجتبائی، فتح الله (1399). شهرزیبای افلاطون وشهریاری آرمانی درایران باستان. به کوشش محمدرضاعدلی. تهران:هرمس.
مسعودی، ابوالحسن. التنبیه والإشراف. تصحیح:إسماعیل الصاوی. قاهرة:دارالصاوی.
معین، محمد (1388). مزدیسناوادب پارسی. تهران:دانشگاه تهران.
ملکزاده بیانی، ملکه (1394). تاریخ سکه، تهران:دانشگاه تهران.
موسی خورنی (1380). تاریخ ارمنیان. ترجمه ادیک باغداساریان. تهران.
موله، ماری‌ژان (1386). ایران باستان. ترجمه ژاله آموزگار. تهران:توس.
مینوی خرد (1354). ترجمۀ احمدتفضلی. تهران:رز.
نظام‌الملک طوسی (1378)، سیر الملوک (سیاست نامه)، تهران:علمى فرهنگى.
نولدکه، تئودور (1388). تاریخ ایرانیان و عربها در زمان ساسانیان، ترجمۀ عباس زریاب. تهران:پژوهشگاه علوم انسانی‌ومطالعات فرهنگی.
نیبرگ، ساموئل (1383). دین‌های ایران باستان. ترجمه سیف‌الدین نجم‌آبادی. کرمان:دانشگاه باهنر.
ورمازرن، مارتین (1387). آیین میترا، ترجمه بزرگ نادرزاد. تهران:چشمه.
وزیدگی‌های زادسپرم (1385). پژوهش محمد راشد محصل. تهران:پژوهشگاه علوم انسانی ومطالعات فرهنگی.
هرتسفلد، ارنست (1381). ایران‌درشرق‌باستان، ترجمه همایون صنعتی‌زاده. تهران:پژوهشگاه علوم انسانی‌ومطالعات فرهنگی، کرمان:دانشگاه باهنر.
هرمان، جورجینا (1373). تجدیدحیات هنروتمدن درایران باستان. ترجمه مهرداد وحدتی. تهران:دانشگاهی.
هینلز، جان (1368). شناخت اساطیر ایران. ترجمه‌ ژاله آموزگارواحمد تفضلی. تهران:چشمه.
یاقوت الحموی، أبوعبدالله (1995). معجم‌البلدان. بیروت:دارصادر.