مجله ادیان و عرفان

مجله ادیان و عرفان

تحلیل آموزه‌های امام محمد غزالی در احیاء علوم الدین و کیمیای سعادت بر اساس روان‌شناسی مثبت‌نگر سلیگمن‏

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار، گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهید چمران اهواز، اهواز، ایران.
2 استاد، گروه روانشناسی بالینی، دانشکدۀ علوم تربیتی و روانشناسی، دانشگاه شهید چمران اهواز، اهواز، ایران.
3 دانش‌آموختۀ کارشناسی ارشد، گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهید چمران اهواز، اهواز، ایران
چکیده
روان‌شناسی مثبت‌گرا با فاصله‌گرفتن از رویکرد آسیب‌محور، بر شناسایی و تقویت توانمندی‌های انسان و ارتقای شادی، رضایتمندی و بهزیستی روانی تأکید می‌کند. در آثار امام محمد غزالی، به‌ ویژه احیاء علوم‌الدین و کیمیای سعادت نیز طرحی منسجم برای تخلّی از رذایل، تحلّی به فضایل و تبیین ماهیت سعادت، شادی و لذّت ارائه شده‌است؛ طرحی که علاوه بر کاهش رنج‌های انسانی، به شکل‌گیری هیجانات و احساسات مثبت نیز می‌انجامد. این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی و رویکرد تطبیقی، برخی مؤلفه‌های بنیادین روان‌شناسی مثبت‌گرا را در احیاء علوم‌الدین و کیمیای سعادت بررسی می‌کند.یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد غزالی و سلیگمن، با تأثیرپذیری از سخنان ارسطو، در مباحثی چون مراتب لذّت، شادی پایدار، امید، خوش‌بینی و فضیلت‌ها اشتراکات قابل توجهی دارند؛ با این تفاوت که غزالی بر فضایل دینی و عرفانی به طور ویژه تأکید می‌کند.مقاله نتیجه می‌گیرد که روان‌شناسی مثبت‌گرا اصالت را به انسان و لذّت‌های دنیوی می‌دهد، اما در آموزه‌های غزالی، توجه به تعالیم دینی، حیات اخروی و رضای الهی بر شئون مختلف زندگی انسان پرتو افکنده و به عنوان نیرویی قوی و اثربخش در سامان‌ دهی و تعالی‌ بخشی به هیجانات و ترغیب یا بازدارندگی افراد در کسب فضائل و دوری از رذائل عمل می‌کند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

آتشین‌صدف، محمدرضا (1396). سبک زندگی خوش‌بینانه بر اساس دیدگاه سلیگمن و بررسی آن از منظر آموزه‌های اسلامی. پژوهشنامۀ سبک زندگی، 3(4)، 127–144.
آصف‌نیا، اعظم، حسینی، افضل‌السادات، و زروانی، مجتبی (1395). تحلیل و بررسی مولفه‌های روانشناسی مثبت در داستان‌های مثنوی معنوی و کاربرد آن در تربیت دوره نوجوانی. ادیان و عرفان، 49(1)، 21–46. https://doi.org/10.22059/jrm.2016.60537
اعوانی، شهین (1388). کیمیای اخلاق در غزالی. جاویدان خرد، (2)، 5–23.
پورجوادی، نصرالله (1392). غزالی و مآخذ صوفیانۀ او. معارف، 17(3)، 52–94.
پیرانی، منصور (1399). بازخوانی حکایت‌های عرفانی اسرارالتوحید با رویکرد روان‌شناسی مثبت‌گرا. ادبیات عرفانی، 12(22)، 338–357. https://doi.org/10.22051/jml.2020.32012.1993
خاکپور، حسین، حسومی، ولی‌الله، و نیکونژاد، زهرا (1393). کارکردهای تربیتی خودکنترلی و نقش آن در سلامت روان از دیدگاه قرآن و روایات. تاریخ پزشکی، 6(21)، 149–183. https://doi.org/10.22037/mhj.v6i21.11115
خوانساری، محمدامین، و آذربایجانی، مسعود (1393). آثار دینداری با تاکید بر آراء روانشناختی غزالی در احیاء علوم الدین. فلسفه دین، 11(4)، 759–788. https://doi.org/10.22059/jpht.2015.53527
زرین‌کوب، عبدالحسین (1353). فرار از مدرسه: دربارۀ زندگی و اندیشۀ ابوحامد غزالی. انجمن آثار ملی.
سلیگمن، مارتین (1387). خوشبینی آموخته شده (ق. خدایی، مترجم). چنار.
سلیگمن، مارتین (1389). شادمانی درونی (م. تبریزی، ر. کریمی، و ع. نیلوفری، مترجمان). دانژه.
سلیگمن، مارتین (1392). شکوفایی روان‌شناسی مثبت‌گرا (ا. کامکار و س. هژبریان، مترجمان). روان.
سلیمانی، صدیقه، عالی عباس‌آباد، یوسف، و آران، حسین (1397). تطبیق دو مفهوم تعلیم و تربیت بر اساس آرا غزالی و عنصرالمعالی. پژوهشنامۀ ادبیات تعلیمی، 10(38)، 55–84.
غزالی، محمد (1364). احیاء علوم الدین (م. خوارزمی، مترجم؛ ح. خدیوجم، به کوشش؛ ۴ ج.). علمی و فرهنگی.
غزالی، محمد (1374). میزان‌العمل (س. دنیا، مصحح؛ ع. کسمایی، مترجم). سروش.
غزالی، محمد (1380). کیمیای سعادت (ح. خدیوجم، به کوشش؛ ۲ ج.). علمی و فرهنگی.
فراهانی، حسن (1380). بررسی آرای تربیتی امام محمد غزالی و خواجه نصیرالدین طوسی. معرفت، (44)، 60–72.
فردریکسون، باربارا (1395). مثبت‌گرایی (ن. پارسا، مترجم). رشد.
فرهوش، محمد، جهانگیرزاده، محمدرضا، احمدی، محمدرضا، حافظی، مجتبی، و کاشانی‌نژاد، مرتضی (1400). تدوین بستۀ امیددرمانی با رویکرد اسلامی در مواجهه با پیامدهای روان‌شناختی همه‌گیری کرونا. روان‌شناسی بالینی، 13(2)، 201–211. https://doi.org/10.22037/jrrh.v7i2.29715
کار، آلان (1385). روان‌شناسی مثبت: علم شادمانی و نیرومندی‌های انسان (ح. پاشا شریفی و ج. نجفی‌زند، مترجمان). سخن.
کاویانی، محمد، و فصیحی‌رامندی، مهدی (1391). بررسی تطبیقی دیدگاه‌های غزالی و بندورا در تربیت اخلاقی. مطالعات اسلام و روان‌شناسی، 6(11)، 95–124.
لینلی، الکس، و ژوزف، استفان (1388). روان‌شناسی مثبت در عمل (ا. برجعلی، مترجم). پنجره.
ماحوزی، مهدی (1390). نقش کیمیای سعادت در اخلاق، شیوۀ زندگی و رفتار آدمیان و نیل به سعادت دو جهان. پژوهشنامه فرهنگ و ادب، 7(11)، 367–395.
ملایوسفی، مجید، و شیرخانی، ام‌لیلا (1392). رابطۀ فضیلت و سعادت از نگاه ارسطو و غزالی. پژوهش‌های فلسفی و کلامی، 15(1)، 25–42. https://doi.org/10.22091/pfk.2013.50
ناجی، زهره، و جوادی، محسن (1388). روان‌شناسی اخلاقی غزالی. پژوهش‌های فلسفی و کلامی، 11(1)، 129–148. https://doi.org/10.22091/pfk.2009.189
هاتفی مجومرد، غلامرضا، دهقان‌منشادی، منصور، و مرادی، عبدالله (1398). آموزه‌های تعلیمی طب القلوب و کیمیای سعادت براساس رویکرد بینامتنیت. جستارنامۀ ادبیات تطبیقی، 3(6)، 1–25.
همایی، جلال‌الدین (1368). غزالی‌نامه (ج. 3). هما.
 
دوره 59، شماره 1
(بهار و تابستان ۱۴۰۵)
شهریور 1405
صفحه 141-162