مجله ادیان و عرفان

مجله ادیان و عرفان

تحلیل انتقادی نظریۀ وحدت متعالی ادیان‏ پژوهشی قرآنی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکترا، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران
2 استاد، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
چکیده
مسئلۀ تکثّر ادیان و شیوه مواجهه با آن، همواره از چالش‌برانگیزترین مباحث الهیاتی و دین‌پژوهی بوده‌است. یکی از پاسخ‌های معاصر به این مسئله، نظریۀ «وحدت متعالی ادیان» است که در بستر سنت‌گرایی شکل گرفته و شرح و بسط یافته‌است. این نظریه، تکثّر ادیان را امری معتبر و بلکه ضروری دانسته و حقیقت واحد دینی را در مرتبه‌ای فراتر از صورت‌ها و شریعت‌های ظاهری ادیان می‌جوید. این رویکرد، هم ادعای انحصار‌گرایان مبنی بر تمرکز حقانیت در یک دین خاص و هم ادعای کثرت‌گرایان به معنای حضور حقانیت مطلق در تمام ادیان را مردود می‌داند و بر این اساس، هر دین در رساندن انسان به رستگاری و حقیقت برای پیروان همان دین، مطلق در نظر گرفته می‌شود، اما با وجود حقیقت مطلق و بدون صورت که ویژگی عدم تناهی آن، تجلیّات متعدّد را اجتناب ناپذیر می‌کند، دین‌های دیگر نیز از حقیقت برخوردارند و به این ترتیب، هر دین یک «مطلق نسبی» خواهد بود که می‌تواند ما را به سرچشمه حقیقت مطلق رهنمون شود.پژوهش حاضر با رویکرد تطبیقی-انتقادی به تحلیل این نظریه از منظر قرآن کریم پرداخته و در پی سنجش میزان سازگاری مبانی، پیش‌فرض‌ها و نتایج آن با آموزه‌های قرآنی است. با توجه به گرایش پدیدآورندگان اصلی این نظریه به اسلام و پذیرش آن از سوی برخی اندیشمندان مسلمان معاصر، انتظار می‌رود که اصول این نظریه با آیات قرآن قابل انطباق باشد؛ با این حال، بررسی انجام‌شده نشان می‌دهد که میان مبانی نظریۀ وحدت متعالی ادیان و آموزه‌های قرآنی ناهمسویی‌ها و تعارضات معناداری وجود دارد. یافته‌ها حاکی از آن است که این نظریه بیش از آن‌که بر داده‌های قرآنی استوار باشد، به سنت‌های کهن و آیین‌های شرقی متکی است. لذا استنادات قرآنی آن بسیار محدود و اغلب ناتمام بوده و با منظر قرآنی برای تبیین حقیقت دینی سازگار نیست.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

قرآن کریم (1384) (ترجمهٔ ابوالفضل بهرام‌پور). نشر سبحان.
کتاب مقدس (1380) (ترجمهٔ فاضل‌خان همدانی، ویلیام گلن و هنری مرتن). اساطیر.
اکبریان، رضا و جلالی، علیرضا (1387) بررسی و نقد دیدگاه سنت‌گرایان درباره وحدت ادیان. فصلنامه علمی پژوهشی اندیشه نوین دینی، 4(12)، 75-98.
بوکای، موریس (1364) مقایسه‌ای میان تورات، انجیل، قرآن و علم (ترجمهٔ ذبیح‌الله دبیر). دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
بینای مطلق، محمود (1388) رنه گنون و معنای واقعی سنت. فصلنامه نقد و نظر، (15)، 85-102.
پریدختان، زهرا، قادری مقدم، محمد، شریفیان، محمدعلی و اصغری، حسین (1399) سیر تاریخی حضور شمن و باورهای شمنی در جوامع انسانی. فصلنامه علمی پژوهشنامه تاریخ، 15(61)، 115-138.
پهلوان، منصور و قندی، مهدی (1397) شمول‌گرایی تعلیقی در نجات؛ بررسی جایگاه اعتقاد به امامت در رستگاری. دوفصلنامه علمی پژوهشی امامت‌پژوهی، 8(1)، 45-68.
حاجی‌آقازاده، وحید (1399) درسنامه انتقادی آشنایی با عرفان‌های نوظهور. مؤسسه آموزش عالی حوزوی خاتم‌النبیین (ص).
خمینی، روح‌الله (1392) شرح چهل حدیث. مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
خواص، امیر (1390) ادوار تاریخی آیین هندو و نقش آن در تحول نظام خدایان هندو. معرفت ادیان، 2(4)، 23-46.
دانش، جواد (1386) حکمت خالده و وحدت متعالی ادیان. مجله معرفت، (120)، 31-48.
دهقان، مصطفی (1384) جام نو و می کهن (مقالاتی از اصحاب حکمت خالده). مؤسسه تحقیقات و توسعه علوم انسانی.
ادیان و مفهوم ذات غایی (مصاحبه با جان هیک و سید حسین نصر) (بی‌تا) (ترجمهٔ احمدرضا جلیلی). مجله مونت، 6(2)، 33-48.
زمانی، مهدی (1391) ودانتا حکمت الهی دین هندو. دوفصلنامه علمی پژوهشی فلسفه، 10(2)، 77-98.
شایگان، داریوش (1389) ادیان و مکتب‌های فلسفی هند. انتشارات امیرکبیر.
شفق، نجیب‌الله (1385) تأملی درباره وحدت متعالی ادیان؛ بررسی دیدگاه سید حسین نصر. مجله معرفت، (111)، 15-32.
شوان، فریتیوف (1385) اسلام و حکمت خالده (ترجمهٔ فروزان راسخی). هرمس.
شوان، فریتیوف (1390) منطق و تعالی (ترجمهٔ حسین خندق‌آبادی). نشر نگاه معاصر.
شوان، فریتیوف (1397) وحدت متعالی ادیان (ترجمهٔ عبدالرحیم گواهی). نقد فرهنگ.
طباطبایی، محمدحسین (1374) تفسیر المیزان (ج 3). دفتر انتشارات اسلامی.
قائمی‌نیا، علیرضا (1384) وحدت متعالی ادیان. فصلنامه قبسات، (37)، 105-128.
قربانی، اکبر (1394) وحدت متعالی ادیان (بررسی و نقد نظریه وحدت متعالی ادیان). نشر نگاه معاصر.
قربانی، اکبر و بینای مطلق، سعید (1392) تحلیل معرفت‌شناختی نظریه وحدت متعالی ادیان. مجله علمی پژوهشی فلسفه دین، 10(2)، 1-24.
کرمی، طیبه (1385) انسان‌شناسی سنت‌گرایان و ایده وحدت متعالی ادیان. اطلاعات حکمت و معرفت، (9)، 52-67.
کریم‌زاده، طاهر (1389) بررسی و نقد کثرت‌گرایی به روایت سید حسین نصر. پژوهشنامه فلسفه دین، (21)، 87-110.
کندری، مهران (1377) معرفی آیین شمنی در آمریکای جنوبی. مجله نامه فرهنگ، 8(1)، 45-62.
گنون، رنه (1388) بحران دنیای متجدد (ترجمهٔ حسن عزیزی). حکمت.
گنون، رنه (1398) سمبول‌های بنیادین (زبان جهان‌شمول علم مقدس) (ترجمهٔ دل‌آرا قهرمان). حکمت.
گنون، رنه (1402) سیطره کمیت و علائم آخرالزمان (ترجمهٔ علی‌محمد کاردان). مرکز نشر دانشگاهی.
گواهی، عبدالرحیم (1379) درآمدی بر تاریخ ادیان در قرآن. دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
لنگهاوزن، محمد (1379) اسلام و کثرت‌گرایی دینی (ترجمهٔ نرجس جوان). مؤسسه فرهنگی طه.
لنگهاوزن، محمد (1386) چرا سنت‌گرا نیستم؟ (نقدی بر آراء و اندیشه‌های سنت‌گرایان) (ترجمهٔ منصور نصیری). خردنامه همشهری، (15)، 22-35.
مرادی، سعید (1399) وحدت متعالی ادیان. نشر کتاب هرمس.
مطهری، مرتضی (1390) انسان کامل. انتشارات صدرا.
مهدوی، منصور (1391) سنجش سنت – ارزیابی مکتب سنت‌گرایی بر پایه اندیشه سید حسین نصر. اشراق حکمت.
نصر، سید حسین (1380) معرفت و معنویت (ترجمهٔ ان‌شاءالله رحمتی). انتشارات سهروردی.
نصر، سید حسین (1382) آرمان‌ها و واقعیت‌های اسلام (ترجمهٔ ان‌شاءالله رحمتی). جامی.
نعمتی پیرعلی، دلآرام و هوشنگی، لیلا (1394) مقایسه قرآن و عهدین. انتشارات سمت.
هاشمی، سید حسین (1381) قرآن و کثرت‌گرایی دینی (پلورالیسم)؛ مبانی، زمینه‌ها و انگیزه‌ها. پژوهش‌های قرآنی، (31)، 48-85.
هینلز، جان آر. (1385) راهنمای ادیان زنده جهان (ترجمهٔ عبدالرحیم گواهی). مؤسسه بوستان کتاب.
هیوم، رابرت (1373) ادیان زنده جهان (ترجمهٔ عبدالرحیم گواهی). دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
دوره 59، شماره 1
(بهار و تابستان ۱۴۰۵)
شهریور 1405
صفحه 215-238