روایتی یونگی در چرایی گرایش به زنان و پیوستگی آن با حقیقت‌جویی مرد‌‏ با تأکید بر آنیمای انسان کامل نزد ابن‌عربی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکترا، گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران. رایانامه

2 دانشیار، گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.

10.22059/jrm.2025.400381.630657

چکیده

نگاشتۀ پیش‌رو تلاشی‌ برای نمایان‌سازی رابطۀ میان «گرایش مرد به زن» و «حقیقت‌جویی» از نگاه روان‌کاوانه و عرفانی، با تمرکز بر کاوش در آنیمای ارائه شده از انسان‌کامل در فصوص‌الحکم است که با روش موازنۀ متأملانه، و شناخت برساخت‌های مشترک به انسجام معرفتی اندیشۀ یونگ و ابن‌عربی در فهم این ارتباط می‌پردازد. سپس با تعریف آنیما در ناهشیار جمعی و کهن‌الگو، نشان می‌دهد که امر شهودی و شناخت حقیقت بسبب این ساحت رخ می‌دهد. آنیما نه‌تنها واسطۀ تجربه‌های دین، که عامل تمایز فرد در فرایند تفرّد روان‌شناختی است. از دیگرسو در نگاه ابن‌عربی، زن مظهر انفعال در هستی و نیز سبب معرفت نفس و ‌زمینۀ معرفت ربّ محسوب می‌شود و شهود کامل و بی‌آلایش زمانی ممکن می‌شود که عقل در مقام انفعال قرار گیرد، امری که با مفهوم امّیت پیام‌بر (ص) هم‌داستان است. نتیجه‌ چنان است که آنیمای ارائه شده از پیام‌بر (ص) توسّط ابن‌عربی-به عنوان مصداق اتمّ انسان کامل-به‌مثابۀ رکن حقیقت‌جوی او، در فرآیندی متوازن با آنیموس او را به انسان کامل بدل ساخته و به فردیّت رسانده‌است. سعی بر پر رنگ ساختن نقش آنیما در شهود زلال ایشان و کامل گشتن او داشته تا جایی که وجه تمایز روان‌شناسانۀ او-مسمّی به تفرّد-را به فردیّت عرفانی گره زده شود. بدین‌ترتیب، بین تفرّد روان‌کاوانه و فردیّت عرفانی، هم‌تافتی برقرار می‌شود که حاصل آن، شهود کامل حق و نیز کمال مشاهده در زن است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


ابن سعد، محمد بن سعد. طبقات الکبری.‌دار الکتب العلمیة، بیروت، 1410ق
ابن عربی، محی الدین. الفتوحات المکّیه. دارالصادر، بیروت، 1994م
ــــــــــ. محی الدین. فصوص الحکم. نشر دارالاحیاء الکتاب العربی، بیروت 1968م
ــــــــــ. رساله الانوار، مجموعه رسائل ابن‌عربی،‌دار احیاء التراث العربی‏، بیروت، 1367ق
ابن کثیر، اسماعیل بن عمر، البدایة و النهایة، بیروت،‌دار الفکر، ۱۴۰۷ق.
اس. هال، کالوین؛ جی. نوردبی، ورنون. مقدمات روان‌شناسی یونگ. مترجم: شهیدی، شهریار. پندار تابان. تهران. 1396ش.
جوادی‌آملی، عبدالله. زن در آیینه جمال و جلال الهی. نشر اسراء، قم، 1398ش
حسن‌زاده‌آملی، حسن. سرح العیون فی شرح العیون. بوستان‌ کتاب‌. قم. 1399ش
ــــــــــ. ممدّالهمم در شرح فصوص الحکم. سازمان چاپ و انتشارات وارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، تهران، 1395ش
دورانت، ویل. تاریخ تمدن. مترجمان؛ امیرحسین آریان‌پور، فتح الله مجتبایی، هوشنگ پیرناظر، نشر علمی و فرهنگی، تهران، 1402ش
الصادقی، احمد. عقل و هستی در اندیشه ابن‌عربی. مترجم؛ محمدرضا وصفی و مسعود انصاری نشر جامی، 1392ش
طباطبایى، محمد حسین‌. ترجمه تفسیر المیزان. مترجم؛ همدانی، محمدباقر. دفتر انتشارات اسلامی. قم 1375ش
ــــــــــ. سنن النبی. پیام آزادی، تهران. 1381ش
قیصری، داود بن محمود. شرح فصوص الحکم. مؤسسه بوستان کتاب. قم. 1387ش.
مکارم شیرازی، ناصر. آشتیانی، محمدرضا. تفسیر نمونه،‌دار الکتب الإسلامیة، تهران، 1374ش
نیچه، فریدریش. حکمت شادان. مترجان؛ جمال آل احمد، سعید کامران، حامد فولادوند، نشر جامی، تهران، 1401ش
نیچه، فریدریش. فراسوی نیک و بد. مترجم؛ سعید فیروزآبادی، نشرجامی، تهران، 1402ش؛
ــــــــــ. فلسفه، معرفت و حقیقت. مترجم؛ مرادفرهادپور، هرمس، تهران، 1392ش
هایدگر، مارتین. نیچه. مترجم؛ ایرج قانونی، نشرآگاه، تهران، 1403ش
یونگ، کارل گوستاو. زندگی نامۀ من؛ خاطرات، خواب‌ها و تفکّرات. مترجم: ذکا، بهروز. نشر پارسه. تهران. 1402ش
ــــــــــ. کتاب انسان و سمبولهایش. مترجم: سلطانیه، محمود. نشرجامی. تهران. 1403ش.
ــــــــــ. ناخودآگاه جمعی و کهن الگو. مترجمان: گنجی، فرناز. اسمعیل‌پور، محمدباقر. نشر جامی، تهران، 1401ش