مجله ادیان و عرفان

مجله ادیان و عرفان

فروبستگی افق فهم: تحلیلی هرمنوتیکی از روایت ابلیس در مرصادالعباد براساس نظریۀ گادامر

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار، گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه سیستان و بلوچستان، زاهدان، ایران
چکیده
روایت ابلیس در متون عرفانی-اسلامی، از جمله مرصاد العباد اثر نجم‌الدین رازی، صرفاً بازگویی یک واقعۀ کلامی یا اخلاقی نیست، بلکه دارای لایه‌های چندسطحی معناست که امکان خوانش‌های تفسیری نوین را فراهم می‌آورد. این پژوهش با رویکردی تحلیلی-تفسیری و مبتنی بر هرمنوتیک فلسفی هانس-گئورگ گادامر، روایت ابلیس در مرصاد العباد را با تمرکز بر مفاهیمی چون «افق فهم»، «پیش‌داوری»، «تاریخمندی فهم» و «امتزاج افق‌ها» بازخوانی می‌کند. مسئلۀ اصلی پژوهش آن است که چگونه ابلیس، به‌عنوان سوژۀ تفسیری، در افق فهمی تثبیت‌شده گرفتار می‌شود و این امر به فروبستگی فهم و در نهایت سقوط معنایی او می‌انجامد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که ابلیس، به‌عنوان عاملی متکی ‌بر پیش‌داوری‌های تثبیت‌شده، از گشودگی نسبت ‌به افق متعالی امر الهی و ورود به فرایند گفت‌وگوی تفسیری بازمی‌ماند؛ وضعیتی که به انسداد افق فهم و امتناع از تحقق امتزاج افق‌ها منجر می‌شود و در نتیجه، امکان دستیابی به حقیقت در معنای گادامری آن را مسدود می‌کند. بر این اساس، روایت ابلیس در مرصاد العباد نه فقط بازنمایی شر اخلاقی یا اسطوره‌ای، بلکه نمونه‌ای از استکبار هرمنوتیکی و فروبستگی افق فهم است. نوآوری پژوهش در انتقال کانون تحلیل از داوری‌های کلامی به سازوکارهای شکل‌گیری، تثبیت و انسداد فهم و نیز ارائۀ خوانشی هرمنوتیکی از روایت‌های عرفانی کلاسیک است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

احمدی، بابک (۱۳۷۲). ساختار و تأویل متن (ج. ۲، چاپ دوم). تهران: مرکز.
اعرافی، علیرضا (۱۳۹۵). هرمنوتیک (چاپ اول). قم: مؤسسۀ فرهنگی هنری اشراق و عرفان.
پالمر، ریچارد ای. (۱۳۷۷). علم هرمنوتیک: نظریۀ تأویل در فلسفه‌های شلایرماخر، دیلتای، هایدگر، گادامر (محمدسعید حنایی کاشانی، مترجم؛ چاپ اول). تهران: هرمس.
ثواب، فاطمه و شعبان‌زاده، مریم (۱۳۹۳). تبارشناسی توکّل عرفانی در رسالۀ قشیریه بر مبنای نظریۀ گادامر. مطالعات عرفانی، ۱۰(۱)، ۸۵–۱۰۸.
رازی، نجم‌‌الدین ابوبکر عبدالله بن محمد (۱۳۹۹). مرصاد العباد من المبدأ الی المعاد (محمدامین ریاحی، مصحح؛ چاپ شانزدهم). تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
رستنده، مجید، مبارک، وحید و رحیمی‌زنگنه، ابراهیم (۱۳۹۸). همانندی تأویل‌های منشوری عطار از هبوط آدم و سقوط ابلیس. ادیان و عرفان، ۵۲(۱)، ۴۷–۶۸. https://doi.org/10.22059/jrm.2019.280750.629924
صنعتی‌نجار، محمد‌علی (۱۴۰۰). بازتبیین ماهیت و خلقت ابلیس با رویکردی تفسیری-عرفانی. ادیان و عرفان، ۵۴(۲)، ۳۶۷–۳۸۶. https://doi.org/10.22059/jrm.2021.329065.630240
علوی، سیدجعفر و رضوانیان، قدسیه (۱۴۰۲). قهرمان و ضدقهرمان؛ شخصیت‌پردازی ابلیس در تذکرة‌الاولیاء عطار نیشابوری. ادبیات عرفانی، ۱۵(۳۵)، ۱۱۷–۱۴۲. https://doi.org/10.22051/jml.2024.46395.2547
کوزنز هوی، دیوید (۱۳۷۱). حلقه انتقادی (مراد فرهادپور، مترجم؛ چاپ اول). تهران: انتشارات گیل با همکاری انتشارات روشنگران.
محمدی پارسا، عبدالله و سعیدی، حسن (۱۳۹۲). بررسی و نقد جریان جبرگرایی عرفانی در دفاع از ابلیس. ادیان و عرفان، ۴۶(۱)، ۸۵–۱۰۹. https://doi.org/10.22059/jrm.2013.50178
واعظی، احمد (۱۳۸۵). درآمدی بر هرمنوتیک (چاپ سوم). تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشۀ اسلامی.
هالوب، رابرت سی. (۱۳۷۵). نقد در حوزۀ عمومی: خوانشی انتقادی از اندیشۀ یورگن هابرماس (حسین بشیریه، مترجم؛ چاپ اول). تهران: نی.