مجله ادیان و عرفان

مجله ادیان و عرفان

بازشناسی هویت وجودی صادر نخستین بر اساس وجوه تسمیه در حکمت و عرفان اسلامی‏

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانش‌آموختۀ دکترا، گروه مبانی نظری اسلام، دانشگاه معارف اسلامی، قم، ایران.
چکیده
قاعدۀ «الواحد» یکی از قواعد مبرهن و بنیادین فلسفۀ اسلامی است که بر پایه آن، از علت واحد بسیط من جمیع الجهات، جز معلول واحد صادر نمی‌شود. این قاعده این پرسش بنیادین را پیش می‌نهد که نخستین حقیقت صادر از واجب تعالی چه هویتی دارد. حکیمان و عارفان برای این حقیقت، نام‌ها و تعابیر فراوانی به کار برده‌اند. هرچند علامه حسن‌زاده آملی فهرستی مشتمل بر ۸۱ نام فراهم آورده‌است، این فهرست نه مدعی استقصای کامل بوده و نه تحلیلی نظام‌مند از وجوه تسمیه این نام‌ها ارائه کرده‌است. هدف پژوهش حاضر، بازشناسی هویت وجودی صادر نخستین از رهگذر تحلیل وجوه تسمیه، تکمیل مستند فهرست اسامی بر اساس منابع دست‌اول حکمی، عرفانی و روایی، و ارائه دسته‌بندی مفهومی آنهاست. پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی و بر پایه بررسی نظام‌مند منابع دست‌اول انجام شده و با ملاک وحدت مسمّی و حذف موارد مترادف، ۹۴ عنوان برای صادر نخستین احصا گردید که ۱۳ عنوان آن در مقایسه با فهرست مشهور علامه حسن‌زاده آملی افزوده شده‌است. این نام‌ها در هفت دسته مفهومی شامل وجودی-فیضی، نورانی-ظلی، رحمتی-نفسی، تعیّنی-برزخی، عرشی-کتابی، انسان کامل و رمزی-عرفانی طبقه‌بندی شدند. یافته‌ها نشان می‌دهد که همه این تعابیر به حقیقتی واحد اشاره دارند و اختلاف آنها ناشی از تفاوت حیثیات، اعتبارات و نسبت‌های وجودی صادر نخستین با مبدأ و مراتب هستی است. همچنین نسبت میان مفاهیمی چون نفس رحمانی، فیض منبسط، عقل اول و نور محمدی در قالب نظامی واحد و بر اساس مبانی حکمت متعالیه و عرفان نظری تبیین گردیده‌است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

آشتیانی، میرزا مهدی (1372). تعلیقه بر شرح منظومه حکمت سبزواری (به کوشش ع. فلاطوری و م. محقق). دانشگاه تهران.
آشتیانی، میرزا مهدی (1377). اساس التوحید (به کوشش س. ج. آشتیانی). امیرکبیر.
آملی، سید حیدر (1382). تفسیر المحیط الأعظم و البحر الخضم (تحقیق م. موسوی تبریزی، 2 جلد). نورعلی‌نور.
ابن‌سینا، حسین بن عبدالله (1375). الإشارات و التنبیهات (با شرح خواجه نصیرالدین طوسی، ج. 3). البلاغة.
ابن‌سینا، حسین بن عبدالله (1385). الإلهیات من کتاب الشفاء (تصحیح ح. حسن‌زاده آملی). بوستان کتاب.
ابن‌عربی، محیی‌الدین (بی‌تا). الفتوحات المکیة (14 جلد). دار صادر.
بهمنیار بن مرزبان (1375). التحصیل (تصحیح م. مطهری). دانشگاه تهران.
جامی، عبدالرحمن (1370). نقد النصوص فی شرح نقش الفصوص (تصحیح و تحقیق و. چیتیک). مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
جوادی آملی، عبدالله (1382). رحیق مختوم: شرح حکمت متعالیه (به کوشش ح. پارسانیا، ج. 8). اسراء.
جوادی آملی، عبدالله (1386). منزلت عقل در هندسه معرفت دینی. اسراء.
حسن‌زاده آملی، حسن (1383). تعلیقه بر الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الأربعة (ج. 2). بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
حسن‌زاده آملی، حسن (1386). هزار و یک کلمه (2 جلد). بوستان کتاب.
رازی، فخرالدین محمد بن عمر (1429ق). المباحث المشرقیة فی علم الإلهیات و الطبیعیات (تحقیق و تعلیق م. بغدادی، 2 جلد). ذوی‌القربی.
رازی، نجم‌الدین (1373). مرصاد العباد. علمی و فرهنگی.
سبزواری، حاج ملاهادی (1379). شرح المنظومة (تصحیح ح. حسن‌زاده آملی و م. طالبی، 3 جلد). ناب.
سهروردی، شهاب‌الدین (1374). مجموعه مصنفات شیخ اشراق (به کوشش ه. کربن، س. ح. نصر، و ن. حبیبی، 4 جلد). مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
شریف رضی، محمد بن حسین (1386). نهج‌البلاغه (ترجمه و شرح م. ت. جعفری). فرهنگ اسلامی.
شهرزوری، شمس‌الدین (1383الف). رسائل الشجرة الإلهیة فی علوم الحقائق الربانیة (به کوشش ن. حبیبی، 3 جلد). مؤسسه حکمت و فلسفه ایران.
شهرزوری، شمس‌الدین (1383ب). شرح حکمة الإشراق (به کوشش ح. ضیایی تربتی). مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
صدرالمتألهین شیرازی، محمد بن ابراهیم (1378). تفسیر القرآن الکریم (تحقیق م. خواجوی). بوستان کتاب.
صدرالمتألهین شیرازی، محمد بن ابراهیم (1981). الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الأربعة (9 جلد). دار إحیاء التراث العربی.
صدوق، محمد بن علی (1398). التوحید. مؤسسة النشر الإسلامی.
طباطبایی، سید محمدحسین (1393). المیزان فی تفسیر القرآن (20 جلد). دار الکتب الإسلامیة.
طباطبایی، سید محمدحسین (1414ق). نهایة الحکمة (تعلیقه ح. حسن‌زاده آملی). مؤسسة النشر الإسلامی.
طوسی، خواجه نصیرالدین (1375). شرح الإشارات و التنبیهات (ج. 3). البلاغة.
فارابی، ابونصر (1926). مجموعه رسائل فارابی. دائرة المعارف العثمانیة.
فراهیدی، خلیل بن احمد (1425ق). العین (8 جلد). اسوه.
قونوی، صدرالدین (1375). إعجاز البیان فی تفسیر أم القرآن (ترجمه و شرح م. خواجوی). مولی.
قونوی، صدرالدین و فناری، حمزه (1384). مفتاح الغیب و شرحه: مصباح الأنس (تصحیح م. خواجوی). مولی.
قیصری، داود بن محمود (1375). شرح فصوص الحکم (تصحیح ح. حسن‌زاده آملی). بوستان کتاب.
کربن، هانری (1383). تاریخ فلسفه اسلامی (ترجمه س. ج. طباطبایی). کویر.
کلینی، محمد بن یعقوب (1407ق). الکافی (8 جلد). دار الکتب الإسلامیة.
مجلسی، محمدباقر (1404ق). بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار (110 جلد). مؤسسة الوفاء.
میرداماد، محمدباقر (1367). القبسات (به کوشش م. محقق و دیگران). دانشگاه تهران.
دوره 59، شماره 1
(بهار و تابستان ۱۴۰۵)
شهریور 1405
صفحه 241-260