مجله ادیان و عرفان

مجله ادیان و عرفان

بررسی معرفت‌شناختی و دیالکتیکی مفهوم عقل در اندیشه‌های سلطان باهو‏ خوانشی انتقادی از «عقل بیدار»

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار، گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکدۀ ادبیات فارسی و زبان‌های خارجی، دانشگاه علامه طباطبائی، تهران، ایران.
2 دانشجوی دکترا، گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکدۀ ادبیات فارسی و زبان‌های خارجی، دانشگاه علامه طباطبائی، تهران
چکیده
کتاب عقل بیدار، از برجسته‌ترین آثار سلطان باهو، عارف و متکلم قرن یازدهم هجری قمری، به بحث در بارۀ ماهیت، انواع و نقش عقل در سیر و سلوک معنوی اختصاص دارد. به‌رغم اهمیت آثار او، تاکنون پژوهش معرفت‌شناختی منسجمی در مورد نظریۀ عقل در اندیشه او انجام نشده‌است. مطالعات پیشین عمدتاً بر ابعاد ادبی-عرفانی یا تاریخی-زندگینامه‌ای متمرکز بوده‌اند و تحلیل فلسفی-انتقادی ساختار منطقی استدلال‌های او را نادیده گرفته‌اند. این پژوهش با هدف پر کردن این خلأ، جایگاه معرفت‌شناختی عقل را در کتاب عقل بیدار با استفاده از روش تحلیل محتوای کیفی و رویکرد هرمنوتیک انتقادی بررسی می‌کند. تفاوت اصلی این پژوهش با مطالعات پیشین، استفاده از چارچوب‌های معرفت‌شناختی تحلیلی و فلسفۀ ذهن معاصر است. یافته‌ها نشان می‌دهد که باهو یک معرفت‌شناسی دو سطحی ارائه می‌دهد: عقل هم نور الهی (بعد هستی‌شناختی) و هم ابزار شناخت (بعد معرفت‌شناختی) است. داده‌های متنی نشان می‌دهند که تمایز او میان عقل جزئی/خام و عقل کلی/مطلق، نقدی ضمنی بر عقلانیت ابزاری است که قرن‌ها بعد توسط مکتب فرانکفورت مطرح شد. نتایج انتقادی نشان‌دهنده سه تناقض درونی است: تعارض میان موهبت عقل و اختیار انسانی، فقدان معیاری دقیق برای تشخیص مراتب عقل، و تعارض با سنت شطح صوفیانه. اهمیت این تحقیق در ارائه اولین تحلیل نظام‌مند از نظریه عقل باهو با ابزارهای فلسفه تحلیلی است که پتانسیل گفتگو با معرفت‌شناسی فضیلت معاصر را آشکار می‌کند. پیامدهای آن شامل امکان مطالعات تطبیقی، تحلیل نوروبیولوژیکی اثرات ذکر و مراقبه، و بازسازی پدیدارشناختی مفاهیم «چشم دل» و «بیداری» است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

ابن‌رشد، محمد بن احمد (1384). تهافت التهافت (ترجمه ع. حلبی). سمت.
ابن‌سینا، حسین بن عبدالله (1404ق). الشفاء: الإلهیات (تحقیق ا. مدکور). کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی.
افلاطون (1350). منون (ترجمه ر. کاویانی و م. ح. لطفی). ابن‌سینا.
امین، احمد (1385). عرفان و ادبیات عرفانی در شبه‌قاره (چاپ 2). امیرکبیر.
باهو، سلطان محمد اکبر (1380). عقل بیدار [نسخه خطی]. کتابخانه مرکزی دانشگاه پنجاب.
باهو، سلطان محمد اکبر (1400). محک الفقار کلان (به کوشش و تحقیق غ. قادری). اکادمی اسلامی پاکستان.
حسینی، سید محمد (1395). مقایسه معرفت‌شناسی غزالی و سلطان باهو. فلسفه و کلام اسلامی، 49(2)، 125–148.
دیونوسیوس آرئوپاگی (1385). آثار کامل (ترجمه و تحقیق م. ر. جوزی). هرمس.
سبحانی، جعفر (1386). تحلیل انتقادی نظریه کسب اشعری. فلسفه و کلام اسلامی، 40(1)، 5–32.
سراج طوسی، ابونصر عبدالله (1380). اللمع فی التصوف (ترجمه و تحقیق م. محبتی). اساطیر.
سهروردی، شهاب‌الدین یحیی (1375). حکمة الإشراق (تصحیح و مقدمه ه. کربن). مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
سیّد، امیر حسن (1390). صوفیای پنجاب: مطالعه تطبیقی. سنگ میل.
شیمل، آنه‌ماری (1375). تجلیات عرفانی در اسلام (ترجمه ع. گواهی). علمی و فرهنگی.
غزالی، ابوحامد محمد (1383). احیاء علوم الدین (ترجمه م. خوارزمی، 4 جلد). علمی و فرهنگی.
فخر رازی، محمد بن عمر (1411ق). المطالب العالیة من العلم الإلهی (تحقیق ا. السقا، ج. 9). دار الکتاب العربی.
مصباح یزدی، محمدتقی (1392). جبر و اختیار از دیدگاه عقل و نقل. پژوهش‌های فلسفی-کلامی، 15(3)، 1–28.
مولوی، جلال‌الدین محمد (1387). مثنوی معنوی (تصحیح ر. ا. نیکلسون). هرمس.
نصر، سید حسین (1392). تصوف و عرفان اسلامی: تأملاتی در سنت معنوی. سهروردی.
نیکلسون، رینولد الین (1378). در تصوف اسلامی و تاریخ آن (ترجمه م. ر. شفیعی کدکنی). سخن.
دوره 59، شماره 1
(بهار و تابستان ۱۴۰۵)
شهریور 1405
صفحه 263-280