چارلز هارتسهورن (1897-2000 م) سرشناسترین فیلسوف و الهیدان پویشی، پس از وایتهد (1861-1947 م)، است. وی در پیِ نقد این وجه از خداباوری سنتی، که بهواسطۀ تعالیگرایی، مانع ارتباط دوسویه میان خدا و جهان است، بدیل متفاوتی را مطرح میکند، که مطابق آن، خدا واجد دو قطب انتزاعی و غیرانتزاعی (بالفعل)، فرض میشود. به زعم او، قطب انتزاعی خداوند مطلق و تغییرناپذیر است و قطب بالفعل او نسبی و تغییرپذیر؛ و بهواسطه همین قطب تغییرپذیر است که خداوند، جهان را در خود جای میدهد. بهنظر میرسد، همین نگرش دوقطبی هارتسهورن به ساحت الهی است که به نظریۀ «همهدرخداانگاری» انجامیدهاست. پژوهش حاضر، با روش تحلیلی-انتقادی، ضمن تحلیل نظریۀ «همهدرخداانگاری» و استخراج مشخصههای آن از آثار هارتسهورن، به بررسی خداباوری دوقطبی بهعنوان بنمایۀ اصلی «همهدرخداانگاری» میپردازد. یافتههای پژوهش پیشرو حکایت از این دارند که «همهدرخداانگاری»، متضمّن پیامدهایی، چون زمانمند شدن خدا و علم او، تغییرپذیری کمال الهی، تأثیرپذیری خدا از مخلوقات، حلول خدا در جهان و محدودیت قدرت الهی است. دیدگاههای هارتسهورن، همچنین بهخاطر تأکید بر پویش و تغییرپذیری خداوند، نمیتواند بهعنوان جایگزین مناسبی برای خداباوری سنتی پذیرفته شود. با وجود این، در جهانشناسی هارتسهورن، چون خدا و مخلوقات بهعنوان هویّاتِ متمایز از یکدیگر، به رسمیت شناخته شدهاند، نظام فکری او متمایز از اندیشۀ «همهخداانگاری» است که یکسانی و همسانی خدا و جهان را مسلم فرض میکند.
باربور، ایان؛ علم و دین؛ ترجمه بهاءالدین خرمشاهی؛ تهران: مرکز نشر دانشگاهی؛ 1379.
---، دین و علم؛ ترجمه پیروز فتورهچی؛ تهران؛ پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی؛ 1392.پترسون، مایکل و همکاران؛ عقل و اعتقاد دینی؛ ترجمه احمدنراقی و ابراهیم سلطانی؛ تهران؛ طرح نو؛ 1379.
شامحمدی، رستم؛ خداوند در اندیشه پویشی وایتهد؛ تهران؛ پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی؛ 1390.
---؛ درآمدی بر فلسفه و الهیات پویشی؛ سمنان؛ انتشارات دانشگاه سمنان؛ 1392.
---؛ و سنایی، علی؛ «بررسی و تحلیل نظریه عدل الهی پویشی گریفین»؛ قبسات؛ شماره هشتاد؛ صص 117-146؛ 1395.
صلواتی، عبدلله؛ و اختری زینب؛ «بررسی تطبیقی مسألة رابطة وجودی دوسویة خدا و جهان از دیدگاه هارتشورن و ملاصدرا»؛ پژوهشهای هستیشناختی؛ سال پنجم؛ شماره نهم؛ صص 51-69؛ 1395.
Barbour, Ian. Nature Human Nature and God; Great Britain; SPCK, 2002.
Clayton, Philip. “Springer science Businness”, Media B V,
Dombrowski, Daniel A, Analytic Theism, Hartshorne, and the Concept of God. Albany; State University of New York Press, 1996.
Gragg, Alan,Charles Hartshorne,Published by Word Books,Waco, Texas, edited by Bob E. Patterson,
Hartshorne, Charles, and Beyond Humanism; Essays in the New Philosophy of Nature, Chicago; Willett, Clark & Co, Bison Book Edition, with new Preface. Lincoln; The University of Nebraska Press, 1937.
---, Man's Vision of God and the Logic of Theism, Chicago; Willett, Clark & Harper and Brothers Publishers, 1941.
---, The Divine Relativity; A Social Conception of God, the Terry Lectures. New Haven; Yale University Press, 1948.
---, Reality as Social Process; Studies in Metaphysics and Religion, Glencoe; The Free Press and Boston; The Beacon Press, Reprinted by Hafner, 1953.
---, A Natural Theology for Our Time. LaSalle, Ill.; Open Couri Publishing Company.Also available in a paperback edition, 1967.
---, Creative Synthesis and Philosophic Method. London; SCM Press, Ltd. La Salle; Open Court, 1970.
---, The Logic of Perfection, open court Publishing Company, printed in The U.S.A, 1973.
---, Aquinas to Whitehead: Seven Centuries of Metaphysics of Religion the Aquinas Lecture, Milwaukee; Marquette University Publications, 1976.
---, Omnipotence and Other Theological Mistakes, State University of New York Press, 1984.
--- (1987). “Transcendence and Immanenc”, in the Encyclopedia of Religion, Vol.15, ed. By Mircea Eliade, New York; Macmilian Publishing Company.
---, " Whitehead’s Idea of God"in P.A. Schilpp, Philosophy of Alfred North Whitehead, LaSale, 1991.
---, Reese, WilliamL, Philosophers Speak of God, Chicago, the University of Chicago Press, 1953.
Levine, MichaelP, Pantheism a Nontheistic Concept of Deity, Routledge, 1994.
Sia, Santigo, God in process thought, a study in Charles Hartshorns concept of God, Martinus Nijhoff Publishers, 1985.
Viney, Donald Wayne, Charles Hartshorne and the Existence of God, State University of New York Pres, 1985.
Whitehead, Alfred North, Process and Reality, Macmillan, 1957.
گل نواز,زهرا , شامحمدی,رستم و شیخ,محمود . (1402). تحلیل و بررسی همه درخداانگاری به روایت چارلز هارتسهورن. مجله ادیان و عرفان, 56(1), 97-118. doi: 10.22059/jrm.2023.360291.630443
MLA
گل نواز,زهرا , , شامحمدی,رستم , و شیخ,محمود . "تحلیل و بررسی همه درخداانگاری به روایت چارلز هارتسهورن", مجله ادیان و عرفان, 56, 1, 1402, 97-118. doi: 10.22059/jrm.2023.360291.630443
HARVARD
گل نواز زهرا, شامحمدی رستم, شیخ محمود. (1402). 'تحلیل و بررسی همه درخداانگاری به روایت چارلز هارتسهورن', مجله ادیان و عرفان, 56(1), pp. 97-118. doi: 10.22059/jrm.2023.360291.630443
CHICAGO
زهرا گل نواز, رستم شامحمدی و محمود شیخ, "تحلیل و بررسی همه درخداانگاری به روایت چارلز هارتسهورن," مجله ادیان و عرفان, 56 1 (1402): 97-118, doi: 10.22059/jrm.2023.360291.630443
VANCOUVER
گل نواز زهرا, شامحمدی رستم, شیخ محمود. تحلیل و بررسی همه درخداانگاری به روایت چارلز هارتسهورن. مجله ادیان و عرفان. 1402;56(1):97-118. doi: 10.22059/jrm.2023.360291.630443